Türkiye Türkçesi Ses ve Yazım Bilgisi 5.BASKI

İÇİNDEKİLER YENİ BASKI HAKKINDA .................................................................................................. XV KISALTMALAR ............................................................................................................... XVII GİRİŞ............................................................................................................................................. 19 1. Dilin Tanımı ............................................................................................................................. 19 2. Dilin Kaynağı ............................................................................................................................. 3 3. Dil Türleri Ana Dili .................................................................................................................... 5 Ortak Dil ............................................................................................................................................. 5 Konuşma Dili ..................................................................................................................................... 7 Yazı Dili ............................................................................................................................................. 8 Yaşayan Dil-Ölü Dil .......................................................................................................................... 8 Doğal Dil-Yapma Dil ........................................................................................................................ 9 Geçer Dil (lingua franca)................................................................................................... 10 Karma Dil ......................................................................................................................... 10 Aracı Dil ........................................................................................................................... 10 Bilim Dili .......................................................................................................................... 10 Argo .................................................................................................................................. 12 BİRİNCİ BÖLÜM DİLLERİN SINIFLANDIRILMASI VE TÜRKÇENİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ 1. Dillerin Sınıflandırılması ......................................................................................................... 13 TÜRK TARİHİ, TÜRK KÜLTÜRÜ VE TÜRKÇE .................................................................... 13 2. Köken Bakımından Diller: ....................................................................................................... 15 A. Hint-Avrupa Dilleri .................................................................................................................. 15 Asya Kolu: .................................................................................................................. 15 Hint –İran dilleri (Arî diller) ....................................................................................... 15 a) Hintçe: ........................................................................................................... 15 b) Farsça (İran dili): ........................................................................................... 15 c) Eski Anadolu Dilleri: ..................................................................................... 16 d) Toharca:. ........................................................................................................ 16 Avrupa Kolu: .............................................................................................................. 16 a) Cermen Dilleri: .............................................................................................. 16 b) Roman Dilleri: ............................................................................................... 16 c) Slav-Baltık Dilleri: ......................................................................................... 16 d) Kelt Dilleri: .................................................................................................... 16 e) Grekçe (Yunanca): ......................................................................................... 16 f) Ermenice: ....................................................................................................... 16 B. Hamî-Samî Dilleri (Semitik Diller) ....................................................................................... 16 C. Çin-Tibet Dilleri ....................................................................................................................... 16 D. Bantu Dilleri ............................................................................................................................. 16 E. Kafkas Dilleri ............................................................................................................................ 17 F. Ural-Altay Dilleri ..................................................................................................................... 17 3. Yapı Bakımından Diller ........................................................................................................... 18 A. Tek Heceli Diller: ..................................................................................................................... 18 B. Eklemeli (Bitişken) Diller: ....................................................................................................... 18 C. Çekimli (Bükümlü) Diller:. ...................................................................................................... 18 TÜRK DİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ VE TÜRKİYE TÜRKÇESİ TÜRK DİLİNİN ESKİLİĞİ ve GELİŞİM SÜRECİ ............................................................... 24 1. Altay Devri ............................................................................................................................... 25 2. En Eski Türkçe ......................................................................................................................... 25 3. İlk Türkçe ................................................................................................................................. 26 4. Eski Türkçe .............................................................................................................................. 27 a) Göktürk Devri ........................................................................................................................... 27 KÜL TİGİN ABİDESİ ................................................................................................ 29 b) Uygur Devri .............................................................................................................................. 32 SEKİZ YÜKMEK ...................................................................................................... 32 5. Orta Türkçe Devresi ................................................................................................................. 33 a) Karahanlı Türkçesi ................................................................................................................... 34 b) Hârizm Türkçesi ....................................................................................................................... 35 6. Yeni Türkçe Devresi ................................................................................................................ 36 a) Doğu Türkçesi .......................................................................................................................... 36 b) Batı Türkçesi ............................................................................................................................. 38 Kuzeybatı Türkçesi (Kıpçak Türkçesi) ........................................................................ 38 Batı Türkçesi (Güneybatı Türkçesi, Oğuz Türkçesi).................................................... 39 Eski Anadolu Türkçesi: .............................................................................................. 40 Osmanlı Türkçesi: ...................................................................................................... 40 Türkiye Türkçesi: ....................................................................................................... 40 7. Modern Türk Yazı Dilleri Devresi ........................................................................................... 41 OKUMA METNİ: Ayı ile Adamın Dostluğu ......................................................................... 42 İKİNCİ BÖLÜM TÜRKÇENİN YAZILDIĞI ALFABELER 1. Yazı ve İmla ............................................................................................................................. 45 2. Türkçenin Yazıldığı Alfabeler ................................................................................................. 48 a) Göktürk Alfabesi ...................................................................................................................... 48 b) Uygur Alfabesi ......................................................................................................................... 55 c) Arap Alfabesi ............................................................................................................................ 65 ç) Kiril Alfabesi ............................................................................................................................ 87 d) Latin Alfabesi ......................................................................................................................... 101 3. Dil Bilgisi ve Bölümleri ......................................................................................................... 116 a) Tanımı ..................................................................................................................................... 116 b) Türleri ...................................................................................................................................... 116 c) Konuları .................................................................................................................................. 116 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM TÜRKÇENİN SES ÖZELLİKLERİ Seslerin Oluşması ................................................................................................................. 119 Seslerin Çeşitleri .................................................................................................................. 120 Parçalı fonemler ................................................................................................................... 121 A. ÜNLÜLER (VOKALLER) ..................................................................................................... 122 1. Kalın ve İnce Ünlüler .......................................................................................... 122 2. Düz ve Yuvarlak Ünlüler .................................................................................... 123 3. Geniş ve Dar Ünlüler: ......................................................................................... 123 4. Açık ve Kapalı Ünlüler: ...................................................................................... 123 5. Kapalı e (é) ......................................................................................................... 125 6. İnce a .................................................................................................................. 125 7. Uzun Ünlü .......................................................................................................... 125 8. /I/ Ünlüsünün Durumu ........................................................................................ 127 B) ÜNSÜZLER (KONSONANTLAR) ................................................................................... 127 1. Boğumlanma Noktalarına (Çıkış Yerlerine [point of articula- tion]) Göre Ünsüzler ............................................................................................................. 127 a) Dudak Ünsüzleri (labial) ............................................................................... 127 b) Diş Ünsüzleri (dental) ................................................................................... 128 c) Damak ünsüzleri (guttural) ........................................................................... 132 ç) Gırtlak Ünsüzleri .......................................................................................... 133 2) Boğumlanma Tarzlarına Göre Ünsüzler ................................................................ 134 a) Patlatıcı Ünsüzler (occlusive) ............................................................................ b) Sızıcı Ünsüzler (fricative, spirant) ................................................................. 135 3. Ton Alıp Almamalarına Göre Ünsüzler .............................................................. 136 a) Sedalı Ünsüzler (tonlu, ötümlü, titreşimli [voiced consonant]) ................... 136 b) Sedasız Ünsüzler (tonsuz, ötümsüz, titreşimsiz [unvoiced conso- nant, voiceless consonant]) ................................................................................... 136 4. Duyulurluklarına Göre Ünsüzler ......................................................................... 137 a) Akıcı Ünsüzler (liquid) ................................................................................. 137 b) Katı Ünsüzler ............................................................................................... 137 5. Kelime Başı Ünsüzleri ........................................................................................ 138 6. Kelime Sonu Ünsüzleri ....................................................................................... 145 7. Ünsüz İkizleşmesi ............................................................................................... 147 8. Başta Çift Ünsüz ................................................................................................. 148 9. Hece ve Kelime Sonundaki Ünsüz Grupları ........................................................ 149 C) SESLERİN BİRLEŞMELERİ ............................................................................................. 151 1. Hecenin Yapısı ................................................................................................... 151 2. Hece Çeşitleri ..................................................................................................... 151 3. Açık ve Kapalı Hece ........................................................................................... 153 4. Hece Bölümü ...................................................................................................... 154 5. Ulama ................................................................................................................. 155 6. Vurgu ................................................................................................................. 156 a) Kelime Vurgusu ........................................................................................... 156 aa) Kelime Tabanlarında Vurgu .................................................................... 156 ab) Eklemeli Kelimelerde Vurgu .................................................................. 159 ac) Birleşik Kelimelerde Vurgu .................................................................... 163 ad) Kelime Gruplarında Vurgu ..................................................................... 164 1. İsim Tamlamalarında Vurgu ............................................................. 164 2. Sıfat Tamlamalarında Vurgu ............................................................ 165 3. Edat Gruplarında Vurgu ................................................................... 166 4. İkilemelerde Vurgu........................................................................... 166 5. Fiil Gruplarında Vurgu ..................................................................... 167 6. Birleşik Fiil Grubunda Vurgu ........................................................... 168 7. Sayı Grubunda Vurgu ....................................................................... 168 8. Ünvan Grubunda Vurgu ................................................................... 168 9. Kısaltma Gruplarında Vurgu ............................................................ 169 a) İsnat Grubu ................................................................................ 169 b) Yükleme Grubu ......................................................................... 169 c) Yönelme, Bulunma ve Uzaklaşma Grupları ............................... 169 ç) Vasıta Grubu .............................................................................. 169 10. Birleşik İsim Gruplarında Vurgu ...................................................... 170 b) Cümle Vurgusu (Anlam Vurgusu) ................................................................ 170 c) Anlatım Vurgusu .......................................................................................... 170 7. Tonlama .............................................................................................................. 171 a) Basit Cümlelerde Tonlama ........................................................................... 172 aa) Bildirme Cümlelerinde Tonlama ............................................................. 172 ab) Soru Cümlelerinde Tonlama ................................................................... 173 ac) Emir Cümlelerinde Tonlama ................................................................... 173 aç) Ünlem Cümlelerinde Tonlama ................................................................ 174 b) Birleşik Cümlelerde Tonlama ....................................................................... 174 8. Durak ................................................................................................................. 174 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM SES OLAYLARI 1. SES TÜREMESİ ................................................................................................................... 177 A) Ünlü Türemesi ........................................................................................................................ 177 1. Ön Seste Ünlü Türemesi ..................................................................................... 178 2. Son Seste Ünlü Türemesi .................................................................................... 181 B) Ünsüz Türemesi ...................................................................................................................... 181 1. Ön Seste Ünsüz Türemesi ................................................................................... 181 2. İç Seste Ünsüz Türemesi ..................................................................................... 182 a) –n- Türemesi ................................................................................................ 182 b) –m- Türemesi ............................................................................................... 182 c) –b- Türemesi ................................................................................................ 183 ç) –v-, -y- Türemesi .......................................................................................... 183 d) İkizleşme Şeklinde Türeme........................................................................... 183 e) Ekleme Sırasında Türeme ............................................................................. 183 3. Son Seste Ünsüz Türemesi .................................................................................. 184 II. SES DÜŞMESİ ...................................................................................................................... 185 A) Ünsüz Düşmesi ....................................................................................................................... 185 1. Damak Ünsüzlerinin Düşmesi ............................................................................. 185 2. Akıcı Ünsüzlerin Düşmesi .................................................................................. 186 3. Gırtlak Ünsüzlerinin Düşmesi ............................................................................. 187 4. Başka Ünsüzlerin Düşmesi ................................................................................. 188 5. Tekleşme ............................................................................................................ 189 a) İç Seste Tekleşme ......................................................................................... 189 b) Son Seste Tekleşme ...................................................................................... 189 B) Ünlü Düşmesi ......................................................................................................................... 190 1. Orta Hece Ünlüsünün Düşmesi ........................................................................... 190 a) Kelime Tabanlarında ve Kalıcı Düşme ......................................................... 190 b) Ekleme Sırasında Düşme (Geçici Düşme) .................................................... 192 ile>-la/-le; -alı/-eli> -al/-el ......................................................................... 193 idi > -di imiş > -miş ................................................................................. 193 ise > -se iken > -ken ................................................................................. 193 2. Başka Ünlü Düşmeleri ....................................................................................... 194 3. Hece Düşmesi (hablology) ................................................................................. 195 4. Kaynaşma (contraction) ..................................................................................... 195 5. Ünlü Çatışması (hiatus) ...................................................................................... 197 III. GÖÇÜŞME (metathesis) ....................................................................................................... 198 A) Yakın Göçüşme ...................................................................................................................... 198 B) Uzak Göçüşme........................................................................................................................ 199 IV. BENZEŞME (assimilation) ................................................................................................... 199 A) Derecesine Göre ...................................................................................................................... 200 1. Tam Benzeşme ................................................................................................... 200 2. Yarı Benzeşme ................................................................................................... 200 B) Yerine Göre ............................................................................................................................. 201 1. İlerleyici Benzeşme ............................................................................................ 201 2. Gerileyici Benzeşme ........................................................................................... 202 C) Benzeşen Seslerin Yakın ve Uzaklığına Göre ....................................................................... 203 1. Yakın Benzeşme ................................................................................................. 203 2. Uzak Benzeşme .................................................................................................. 203 Ç) Ünlü Benzeşmeleri (Ünlü Uyumları) ...................................................................................... 203 1. Dil Benzeşmesi (Büyük Ünlü Uyumu, Kalınlık-İncelik Uyumu)....................... 203 a) İnce Ünlülü Kelimeler .................................................................................. 204 b) Kalın Ünlülü Kelimeler ................................................................................ 204 c) Dil Benzeşmesinin İstisnaları ........................................................................ 204 ç) Uyumdan Kaçan Ekler .................................................................................. 205 d) Alıntı Kelimelerde Dil Benzeşmesi ............................................................... 205 2. Dudak Benzeşmesi (Küçük Ünlü Uyumu, Düzlük-Yuvarlak Uyumu) ............... 207 a) Düz Ünlülü Kelimeler ................................................................................... 207 b) Yuvarlak Ünlülü Kelimeler .......................................................................... 208 c) Dudak Benzeşmesinin İstisnaları .................................................................. 208 D) Ünlü-Ünsüz Benzeşmesi (Ünlülerin Ünsüzlere Etkisi) ................................. 209 1. Sedalılaşma (Tonlulaşma [sonorisation]) ........................................................... 209 a) İç Seste Sedalılaşma ..................................................................................... 209 -t- > -d- Değişmesi ....................................................................................... 210 -p- > -b- Değişmesi....................................................................................... 210 -ç- > -c- Değişmesi ....................................................................................... 211 g > ğ, k > g > ğ Değişmesi ........................................................................ 211 b) Tabanların Son Sesleri ve Eklerde Sedalılaşma ............................................ 212 c) Alıntı Kelimelerde Sedalılaşma .................................................................... 213 ç) Birleşik Kelimelerde Sedalılaşma ................................................................. 214 2. Dudaksıllaşma (labialisation) ............................................................................. 215 a) /g,ğ/ > /v/ Değişmesi .................................................................................... 215 b) /ñ/ > /m/ Değişmesi ....................................................................................... 215 3. Sızıcılaşma (spirantisation) ................................................................................ 215 4. Almaşma (Ünlü-Ünsüz Uyumu [gradation]) ...................................................... 216 E) Ünsüz-Ünlü Benzeşmesi (Ünsüzlerin Ünlülere Etkisi) .............................................. 218 1. Ünlü Daralması .................................................................................................. 218 2. Ünlü Düzleşmesi ................................................................................................ 219 3. Yuvarlaklaşma ................................................................................................... 220 4. İncelme ............................................................................................................... 221 a) Tam İncelme ................................................................................................. 221 b) Yarı İncelme ................................................................................................. 222 F) Ünsüz Benzeşmesi .................................................................................................... 222 1. Sedalılık-Sedasızlık Bakımından Benzeşme ...................................................... 222 2. Çıkış Yerleri Bakımından Benzeşme ................................................................. 224 a) n > m Benzeşmesi ........................................................................................ 224 b) l > n Benzeşmesi .......................................................................................... 224 c) r > l Benzeşmesi ........................................................................................... 224 ç) z > s, t > s Benzeşmesi .................................................................................. 225 3. Benzeşmezlik (Aykırılaşma, [dissimilation]) ..................................................... 225 BEŞİNCİ BÖLÜM TÜRKÇENİN YAZIM ÖZELLİKLERİ A) BÜYÜK HARFLERİN KULLANILIŞI ........................................................................... 227 1. Özel Adların Yazılışı.......................................................................................... 227 2. Din, Mezhep ve Akımların Yazılışı.................................................................... 229 3. Milliyet ve Dil Adları ......................................................................................... 230 4. Gezegen ve Yıldız Adları ................................................................................... 230 5. Yön Adları ......................................................................................................... 231 6. Coğrafî Adlar ..................................................................................................... 231 7. Kurum, Kuruluş ve Yapı Adları ......................................................................... 233 8. Tarihî Olaylar, Savaşlar, Antlaşmalar ................................................................ 234 9. Kitap, Dergi, Gazete, Makale Adları .................................................................. 234 11. Ay ve Gün Adları ............................................................................................... 235 12. İş Yeri Adları ..................................................................................................... 236 13. Özel Adların Dışında Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler ............................... 236 B) SAYILARIN YAZILIŞI ....................................................................................................... 237 C) UZUN ÜNLÜLERİN YAZILIŞI......................................................................................... 238 D) YABANCI KELİMELERİN YAZILIŞI ............................................................................ 241 E) BAZI EK VE EDATLARIN YAZILIŞI .............................................................................. 248 1. -yor Ekinin Yazılışı ............................................................................................ 248 2. ile Bağlacının Yazılışı ........................................................................................ 249 3. Soru Ekinin Yazılışı ........................................................................................... 249 4. Ki Bağlacının Yazılışı ........................................................................................ 250 5. da / de Bağlacının Yazılışı ................................................................................. 251 6. i-mek Fiilinin Yazılışı ........................................................................................ 251 F) KESME İŞARETİNİN (‘) KULLANILMASI .................................................................... 251 ALTINCI BÖLÜM BİRLEŞİK KELİMELERİN YAZILIŞI 1. Birleşik Kelime Kavramı .................................................................................... 253 2. Birleşik Kelimelerin Oluşumu ........................................................................... 253 A) Anlamca Kaynaşma ............................................................................................................... 253 B) Şekil Bakımından Kaynaşma ................................................................................................. 255 3. Birleşik Kelime, Deyim, Atasözü İlişkisi ........................................................... 256 4. Birleşik Kelimelerin Yazılışı .............................................................................. 257 5. Yapıları Bakımından Birleşik Kelimeler ............................................................ 258 I. Birleşik İsimler ....................................................................................................................... 258 1. Asıl Birleşik İsimler ........................................................................................... 259 2. Birleşik İsim Hükmünde Olan Birleşik Kelimeler ............................................. 259 A) İsim Tamlaması Kalıbında ..................................................................................................... 260 B) Sıfat Tamlaması Kalıbında..................................................................................................... 267 C) Edat Grubu Kalıbında ............................................................................................................ 270 Ç) Zarf Grubu