Kıymetli Evrakın Temel Esasları ve Kambiyo Senetleri: Poliçe, Bono, Çek

İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ.............................................................................................................................III İÇİNDEKİLER..................................................................................................................V KISALTMALAR..........................................................................................................XVII ÖZET.............................................................................................................................XIX ABSTRACT.....................................................................................................................XX §1. GİRİŞ VE GENEL HÜKÜMLER I. KIYMETLİ EVRAK KAVRAMI ....................................................................................1 A. Tanım .........................................................................................................................1 B. Unsurlar .....................................................................................................................3 1. Senet .....................................................................................................................3 a. Genel Olarak ...................................................................................................3 b. Evraksız Kıymetli Evrak .................................................................................4 2. Hak .......................................................................................................................5 3. Hak ve Senet Arasındaki Bağ ...............................................................................7 C. Adi Senetlerle Kıymetli Evrak Arasındaki Farklar ..................................................10 D. Teşhis ve İbraz Senetleriyle Kıymetli Evrak Arasındaki Fark .................................14 II. KIYMETLİ EVRAKIN YETKİLİ HAMİLE SAĞLADIĞI YARARLAR ..................15 III. KIYMETLİ EVRAKIN SINIFLANDIRILMASI .......................................................18 A. Senette Mündemiç Hakkın Niteliğine Göre ............................................................18 B. Devir Şekline Göre ..................................................................................................19 1. Nama Yazılı Kıymetli Evrak ..............................................................................19 a. Tanım .............................................................................................................19 b. Nama Yazılı Senetlerde Alacaklı Sıfatının İspatı ..........................................19 c. Nama Yazılı Senetlerin Devri ........................................................................20 d. Eksik Nama Yazılı Senetler ...........................................................................21 2. Emre Yazılı Kıymetli Evrak ...............................................................................23 a. Tanım .............................................................................................................23 b. Emre Yazılı Senetlerde Alacaklı Sıfatının İspatı ...........................................24 c. Emre Yazılı Senetlerde Def’iler ....................................................................24 i. Kavram ......................................................................................................24 ii. Kişisel Def’iler .........................................................................................25 iii. Senet Metninden Anlaşılan Def’iler ........................................................26 iv. Senedin Hükümsüzlüğüne Dair Def’iler ..................................................27 3. Hamile/Hamiline Yazılı Kıymetli Evrak ............................................................29 a. Tanım .............................................................................................................29 b. Hamiline Yazılı Senetlerde Def’iler ..............................................................29 C. Kurucu ya da Açıklayıcı Olmasına Göre .................................................................32 D. Senedin Düzenlenmesine Sebep Olan Alt İlişki ile Bağlarına Göre ........................32 E. Kamu Güvenine Mazhar Olup Olmamalarına Göre ................................................33 IV. KIYMETLİ EVRAKIN DEVİR ŞEKLİ AÇISINDAN TÜRÜNÜN DEĞİŞTİRİLMESİ .....................................................................................................34 A. Senedin Türünün Kanunî Olarak Değişmesi ...........................................................34 B. Senedin Türünün İradî Olarak Değiştirilmesi ..........................................................34 V. KIYMETLİ EVRAKIN ZIYAI VE İPTALİ ..................................................................35 A. Genel Olarak ...........................................................................................................35 B. İptal ile İlgili Genel Hükümler (TTK m. 651-652-653) ..........................................36 1. Şartlar ve Zayi Olgusu ........................................................................................36 2. İptal Talep Edebilecek Kişi ................................................................................37 3. Genel Hükümlere Göre İptal Kararının Sonuçları ..............................................38 C. Nama Yazılı Kıymetli Evrakın İptali .......................................................................38 D. Hamiline Yazılı Senetlerin İptali .............................................................................39 1. Yetki ve Usule İlişkin Esaslar .............................................................................39 2. İspat ....................................................................................................................39 3. Ödeme Yasağı .....................................................................................................40 4. Ödeme Yasağından Sonraki İşlemler ..................................................................40 5. Senedin İbraz Edilmesinin Hükümleri ...............................................................41 6. Senedin İbraz Edilmemesinin Hükümleri...........................................................41 7. Kuponların İptali ................................................................................................42 8. Banknotların Durumu .........................................................................................42 E. Emre Yazılı Senetlerin İptali ....................................................................................42 1. Uygulanacak Kurallar.........................................................................................42 2. Önleyici Tedbirler ...............................................................................................42 3. Önleyici Tedbirlerden Sonraki İhtimaller ...........................................................43 a. Poliçeyi Eline Geçiren Kişinin Bilinmesi ......................................................43 b. Poliçeyi Eline Geçiren Kişinin Bilinmemesi ................................................43 c. Bilinmeyen Kişi İçin Yapılacak İhtar ............................................................44 d. İlan ve İhtarda Tanınan Süre .........................................................................44 4. İlandan Sonraki Durum ......................................................................................45 a. Belirli Koşullarda Teminat Sunulması ..........................................................45 b. Poliçenin Mahkemeye Sunulması .................................................................45 c. Poliçenin Mahkemeye Sunulmaması ............................................................45 VI. KIYMETLİ EVRAKTA DEFİLER .............................................................................47 A. Kıymetli Evrakta Soyutluk ......................................................................................47 B. Borçlunun Savunmalarının Genel Hükümler ve Kıymetli Evrak Hukuku Açısından Karşılaştırılması .....................................................................................47 C. Mutlak ya da Nisbî Olmasına Göre Def’iler ...........................................................48 D. Hukukî Niteliğine Göre Def’iler .............................................................................49 1. Genel Olarak ......................................................................................................49 2. Senet Metninden Anlaşılabilen Def’iler .............................................................49 3. Senetteki Bir Taahhüdün Geçersizliğine Dair Def’iler .......................................50 a. Kavram ..........................................................................................................50 b. İmzaların Bağımsızlığı (İstiklâli) İlkesi ........................................................51 4. Şahsî (Kişisel) Def’iler .......................................................................................52 §2. POLİÇE I. KAVRAM VE GENEL ÖZELLİKLER .........................................................................55 A. Poliçenin Tanımı .....................................................................................................55 B. Poliçenin Türleri ......................................................................................................59 C. Poliçenin İşlevi ........................................................................................................63 II. POLİÇENİN UNSURLARI .........................................................................................64 A. Zorunlu Unsurlar (Zorunlu Şekil Şartları) ...............................................................64 1. Senet Metninde “Poliçe” Kelimesi .....................................................................64 2. Belirli Bir Bedelin Ödenmesi Konusunda Kayıtsız Şartsız Havale ...................65 3. Ödeyecek Olan Kişi (Muhatap) ..........................................................................67 4. Kime veya Kimin Emrine Ödenecekse Onun Adı (Lehtar) ................................67 5. Düzenleme Tarihi ...............................................................................................68 6. Keşidecinin İmzası .............................................................................................69 B. Eksikliği Tamamlanabilen Unsurlar ........................................................................70 1. Vade ....................................................................................................................70 a. Türleri ............................................................................................................70 b. Vadenin Belirlenmesinde Süre Hesabı ..........................................................72 c. Poliçede Bir Vadenin Yer Almamasının Sonucu ...........................................73 d. Takvimlerin Çatışması ..................................................................................73 2. Düzenleme Yeri ..................................................................................................73 3. Ödeme Yeri .........................................................................................................74 C. TTK’ya Göre İsteğe Bağlı Unsurlar ........................................................................74 1. Adres veya Yerleşim Yeri Kaydı .........................................................................75 2. Kabul Etmemeden Sorumsuzluk Kaydı .............................................................76 3. Menfi Emre Kaydı ..............................................................................................77 4. Protestodan Muafiyet Kaydı ...............................................................................78 5. Kabule Arz Şartı ve Yasağı .................................................................................79 a. Kabule Arz Şartı ............................................................................................79 b. Kabule Arz Yasağı .........................................................................................80 c. Cirantanın Kabule Arzı Şart Koşması ...........................................................81 6. Araya Girme Kaydı ............................................................................................81 7. Nüsha Numarası Kaydı ......................................................................................82 8. Suret ile İlgili Kayıtlar ........................................................................................82 9. Faiz Kaydı ..........................................................................................................82 D. Poliçede Unsur Eksikliğinde Özel Durumlar ..........................................................84 1. Zorunlu Unsurları Eksik Poliçe Belirli Bir Yönde İrade Beyanı Olarak Görülebilir mi? ..................................................................................................84 2. Açık Poliçenin Durumu ......................................................................................84 III. POLİÇENİN KABULÜ VE AVAL .............................................................................85 A. Kabul Kavramı ........................................................................................................85 B. Kabule Arz ...............................................................................................................88 1. Genel Olarak ve Kanunî Düzenleme ..................................................................88 2. Arz Olunan Poliçeyi Kabul Etmek Zorunlu mudur? ..........................................89 3. Kabule Arzın Şart Edilmesi ve Yasaklanması ....................................................90 C. Kabule Arz Süresi ....................................................................................................90 D. Tekrar Kabule Arz ...................................................................................................91 E. Kabul Beyanının Şekli ve Muhtevası ......................................................................93 1. Kabul Beyanının Şekli .......................................................................................93 2. Kabul Beyanının Yapılabileceği An ...................................................................95 3. Kabul Beyanının Sınırlandırılması .....................................................................96 4. Adresli ve Yerleşim Yerli Poliçeler Açısından ....................................................97 F. Kabul Beyanının Doğurduğu Hüküm ve Sonuçlar ...................................................98 1. Temel Sonuç .......................................................................................................98 2. Ödememe Halinde Muhataba Yöneltilecek Taleplerin Kapsamı ........................99 G. Kabul Şerhinin Çizilmesi ......................................................................................100 H. Aval .......................................................................................................................101 1. Kavram .............................................................................................................101 2. Sınırlar ..............................................................................................................102 3. Avalde Taraflar .................................................................................................103 a. Kimler Aval Verebilir? .................................................................................103 b. Kimler İçin Aval Verilebilir? .......................................................................104 4. Avalin Şekli ......................................................................................................105 5. Avalistin Sorumluluğu ......................................................................................107 6. Aval Verenin Taahhüdünün Bağımsızlığı .........................................................109 7. Ödeme Yapan Avalistin Hakları .......................................................................110 IV. POLİÇENİN DEVRİ .................................................................................................110 A. Genel Bilgiler ........................................................................................................110 1. Cironun Poliçenin Devrindeki Rolü .................................................................110 2. Ciranta Olabilecek Kişiler ................................................................................112 3. Poliçenin Alacağın Temlikiyle Devri ...............................................................112 4. Menfi Emre Kaydı Taşıyan Poliçenin Devri ....................................................114 5. Cironun Hamiline Yapılması ............................................................................115 B. Geriye Ciro ............................................................................................................115 C. Cironun İşlevleri ....................................................................................................117 1. Genel Olarak ....................................................................................................117 2. Temlik İşlevi (Cironun Bir Temlik Aracı Olmasının Hükümleri) .....................118 3. Teminat İşlevi ...................................................................................................119 a. Poliçeye Konu Alacağın Temlikini Hedefleyen Cironun Fonksiyonu .........119 b. Sadece Cirantayı Sorumluluk Halkasına Dahil Etme Amacı Taşıyan Cironun Fonksiyonu ....................................................................................120 4. Teşhis İşlevi ......................................................................................................121 D. Cironun Sınırlanıp Sınırlanamayacağı ..................................................................123 1. Şarta Bağlı Ciro ................................................................................................123 2. Kısmî Ciro ........................................................................................................124 E. Cironun Şekli ve Türleri ........................................................................................125 1. Cironun Şekli ...................................................................................................125 2. Cironun Türleri .................................................................................................126 a. Ciro Yapılan Kişinin Adının Yazılıp Yazılmamasına Göre ..........................126 b. Ciro Yapılan Kişinin Sahip Olduğu Yetkilere Göre .....................................128 i. Temlik Cirosu ..........................................................................................128 ii. Tahsil Cirosu ...........................................................................................128 iii. Rehin Cirosu ..........................................................................................130 c. Cironun Yapılma Zamanına Göre ................................................................132 d. Silsile Dışı Olup Olmamasına Göre ............................................................132 F. Cironun Hamilin Hak Sahipliğini Göstermedeki Rolü ...........................................135 1. Maddî ve Şeklî Hak Sahipliği ..........................................................................135 2. Bir Cironun Çizilmesinin Hükmü ....................................................................136 3. Hamilin Rızası Dışında Elden Çıkan Poliçenin Durumu .................................138 a. Rıza Dışı Elden Çıkan Poliçe İçin Cironun Önemi ve Elden Çıkma Kavramı .......................................................................................................138 b. Kötü Niyetle İktisap ve İktisapta Ağır Kusur Kavramları ...........................138 G. Poliçeden Dolayı Kendisine Başvurulan Kişinin Def’ileri ...................................139 V. POLİÇENİN ÖDENMESİ ..........................................................................................140 A. Poliçenin Ödeme İçin İbrazı ..................................................................................140 1. Poliçeyi İbraz Edecek Kişi ...............................................................................140 2. Poliçenin İbraz Edileceği Kişi ..........................................................................141 3. Poliçenin İbraz Edilme Zamanı ve İbraz Edilmemesinin Sonucu ....................141 B. Muhatabın Ödeme Sürecindeki Hakları ................................................................142 1. İbra Şerhiyle Poliçenin Verilmesini İsteme Hakkı ............................................142 2. Kısmî Ödeme Yapma Hakkı .............................................................................143 3. Kısmî Ödemenin Gerçekleşmesi Halinde.........................................................143 C. Poliçenin Vadeden Önce ve Vadesinde Ödenmesi .................................................144 1. Vadeden Önce Ödemenin Reddedilebilmesi ....................................................144 2. Vadeden Önce Ödeme Yapan Muhatabın Durumu ...........................................144 3. Poliçenin Vadesinde Ödenmesi ........................................................................145 a. TTK m. 710/3 Anlamında Hile veya Ağır Kusur Kavramları .....................145 b. Ödeme Yapan Borçlunun Durumu ..............................................................145 D. Poliçenin Yabancı Ülke Parası ile Ödenmesi.........................................................146 E. Gerekli Sürede Ödeme İçin İbraz Edilmeyen Poliçe Bedelinin Tevdii ..................146 VI. KABUL ETMEME VE ÖDEMEME HÂLLERİNDE BAŞVURMA HAKKI .........147 A. Başvuru (Müracaat) Hakkı Kavramı .....................................................................147 1. Vadeden Önce ve Vadeden Sonra .....................................................................147 2. Vadeden Önce Başvuru Hakkının Doğmasının Şartları ....................................150 a. Vadeden Önce Başvuru Hakkı Tanınmasının Gerekçesi .............................150 b. Vadeden Önce Başvuru Hakkını Doğuran İhtimaller ..................................150 i. Poliçenin Kabulünden Tamamen ya da Kısmen Kaçınılması (TTK m. 713/2-a) ..................................................................................150 ii. Muhatabın Ödeme Güçlüğü İçine Düşmesi (TTK m. 713/2-b) ..............151 iii. Düzenleyenin İflâsı (TTK m. 713/2-c) ..................................................151 B. Protesto ..................................................................................................................153 1. Protesto Süresi ve Protesto Şartları ..................................................................153 a. Protesto Süresi .............................................................................................153 i. Kabul Etmeme Protestosu Açısından .......................................................153 ii. Ödememe Protestosu Açısından .............................................................154 iii. Ödememe Protestosunun Süresi İçinde Çekilmemesinin Sonucu .........154 b. Protesto Şartları ...........................................................................................155 2. Protestonun Şekli ve Muhtevası .......................................................................157 a. Protestonun Şekli ........................................................................................157 i. Protestonun Noterlikçe Düzenlenmesi ve Hukukî İlişkiye Etkisi ............157 ii. Protesto Belgesi ......................................................................................157 b. Protestonun Muhtevası ................................................................................157 c. Kısmî Kabul Halinde Protesto .....................................................................158 d. Birden Fazla Kişiye Karşı Düzenlenen Protesto .........................................158 e. Poliçe Belgelerinin Saklanması ...................................................................158 3. Sakat ve Haksız Protesto ..................................................................................160 4. Protesto Düzenlenmesinin Gerekli Olmadığı Haller (Protestodan Muafiyet) .161 a. Kanun Hükmü Mucibince ...........................................................................161 b. İradi Muafiyet .............................................................................................162 C. İhbar ......................................................................................................................165 D. Başvuru Borçluları Arasındaki Teselsül ................................................................165 E. Başvuru Hakkının Kapsamı ...................................................................................166 1. Hamil Açısından ...............................................................................................166 2. Hamile Ödeme Yapan Kişi Açısından ..............................................................166 3. Ödeme Yapan Kişilerin Talep Edebileceği Belgeler .........................................167 4. Poliçenin Kısmen Kabulü Halinde Başvurma Hakkı .......................................167 F. Retret ......................................................................................................................169 G. Başvuru Hakkının Düşmesi ...................................................................................169 1. Genel Sebepler Dolayısıyla ..............................................................................169 2. Mücbir Sebepler Dolayısıyla ............................................................................170 H. Poliçede Sebepsiz Zenginleşme ............................................................................172 I. Poliçede Karşılığın Devri ........................................................................................173 J. Poliçede Araya Girme .............................................................................................173 1. Genel Olarak ....................................................................................................173 2. Araya Girmek Suretiyle Poliçenin Kabulü .......................................................174 a. Şartlar ..........................................................................................................174 b. Şekil ............................................................................................................174 c. Araya Girerek Kabul Edenin Sorumluluğu .................................................174 3. Araya Girmek Suretiyle Poliçenin Ödenmesi ...................................................175 a. Şartları .........................................................................................................175 b. Hamilin Araya Giren Kişilere Karşı Olan İbraz Yükümlülüğü ...................176 c. Araya Girilmesi Suretiyle Teklif Edilen Ödemenin Reddedilmesinin Sonucu .........................................................................................................176 d. Araya Girerek Yapılan Ödeme Sonrası Yapılan Makbuz Kaydı ..................176 e. Araya Girerek Ödemede Bulunan Kişinin Kazandığı Haklar ......................176 VII. POLİÇEDE NÜSHA VE SURET ............................................................................177 A. Poliçe Nüshaları ....................................................................................................177 1. Poliçe Nüshası İsteme Hakkı ............................................................................177 2. Asıl Poliçenin Nüshalarla Olan İlişkisi .............................................................177 3. Nüshalarda Kabul Şerhi....................................................................................177 B. Poliçe Suretleri ......................................................................................................178 1. Suretin Şekli ve Hükümleri ..............................................................................178 2. Senet Aslının Teslimi ........................................................................................178 VIII. POLİÇEDE ZAMANAŞIMI ..................................................................................179 A. Genel Olarak .........................................................................................................179 B. Zamanaşımının Kesilmesi .....................................................................................179 §3. BONO I. KAVRAM ....................................................................................................................181 II. BONONUN UNSURLARI VE UNSURLARIN BULUNMAMASI .........................184 A. Bononun Unsurları ................................................................................................184 B. Unsurların Bulunmamasının Sonuçları..................................................................184 III. BONOYA UYGULANACAK POLİÇE HÜKÜMLERİ ...........................................184 IV. BONOYA UYGULANMAYACAK POLİÇE HÜKÜMLERİ ...................................191 §4. ÇEK I. KAVRAM VE İSTATİSTİKLER .................................................................................195 A. Tanım .....................................................................................................................195 B. Çek Düzenlenebilmesinin Şartları .........................................................................198 C. İstatistikler .............................................................................................................201 II. ÇEKİN UNSURLARI ................................................................................................207 A. Türk Ticaret Kanunu’na Göre ...............................................................................207 1. “Çek” Kelimesi ................................................................................................207 2. Muhataba Yapılan Havale.................................................................................207 3. Muhataba İlişkin Bilgiler..................................................................................209 4. Ödeme Yeri .......................................................................................................209 5. Düzenleme Tarihi ve Yeri .................................................................................210 6. Keşidecinin İmzası ...........................................................................................211 7. Seri Numarası ...................................................................................................211 8. Karekod ............................................................................................................211 B. Çek Kanunu’na Göre .............................................................................................213 C. TTK ve ÇK’ye Göre Çekte Gerekli Unsurların Bulunmamasının Hükmü ...........216 D. Çekin Üzerine Çekilebileceği ve Lehine Çek Keşide Edilebilecek Kişiler ..........216 1. Kimin Lehine Çek Çekilebileceği ....................................................................216 2. Muhatap Olma Ehliyeti ....................................................................................217 III. ÇEKİN DEVRİ..........................................................................................................218 A. İlke ........................................................................................................................218 B. Çekin Cirosu ..........................................................................................................219 1. Genel Olarak ....................................................................................................219 2. Çek Hamilinin Hak Sahipliğinin Teşhisi ..........................................................221 a. Genel Olarak ...............................................................................................221 b. Elden Çıkan Çeklerde .................................................................................221 3. Hamiline Yazılı Çekin Cirosu ...........................................................................222 4.Gecikmiş Ciro ...................................................................................................223 IV. ÇEKİN ÖDENMESİ ..........................