Önsöz Verba volant, scripta manent ! “Söz uçar yazı kalır” denmiştir. Oysa söz de uçmaz. Dilden dile dolaşır. Birinin söylediğini diğeri, bir üçüncüsüne nakleder. Sözü paylaşanlardan birinin unuttuğunu diğeri hatırlar. Dilden dile, kulaktan kulağa geçen söz bazen şekil değiştirir, yeni anlamlar kazanır, bazen eksiltmeler ya da ilavelerle murat edilenden bambaşka bir manayı ifade etmeye başlar. Sözün bu macerasında onu ilk söyleyen çok zaman unutulur. Söz başka kişilere mal edilir ya da büsbütün sahipsiz kalır. Nitekim 1. yüzyılda yaşayan Roma İmparatoru Titus’un Senato’ya hitabında kullanıldığı tespit edilebilen “Söz uçar, yazı kalır.” sözünü ilk defa kimin söylediği de artık bilinmiyor. Söz için bu söylenenler yazı için de geçerlidir. Yazı da elden ele, zihinden zihne dolaşır; dolaşırken değişir. Bazen hüsn-i niyyetle iktibas, hüsn-i maksadla teşbih, bazense suiniyyetle intihal edilir, tahrif olunur; lakin kaybolmaz. Dahası söz ve yazı bir milletin dilinden başka bir milletin diline de geçer. Geçerken de az çok ama mutlaka değişir, başkalaşır. Platon, Eflâtun; İbn-i Sina, Avicenna olur. Leylî, Leylâ’ya; Hüsrev Ferhad’a dönüşür. “Partially cloudy”, “parçalı bulutlu” oluverir. Bunun gibi, her milletin dilinde yaşanan ancak sürat ve şiddeti bakımından 20.yüzyılda Türk Dilinde yaşananın emsaline tesadüf edilmeyen bir süreç, sözün zaman içinde şekil ve anlam değiştirmesi, yeni kelimeler yeni söyleyişlerledile getirilir, yazıya dökülür olmasıdır. Bütün bu söylenenler, bilhassa sözün ve yazının zaman içinde değişip başkalaşması hukuk metinleri bakımından da bittabi doğrudur. Bir kanunname bazen onüç asır evvele ait bir müdevvenata atıfla “Mecelle” diye isimlendirilir; bazen iktibas edildiği milletin kanuna verilen ismin tercümesiyle - karıştırılmak ihtimali olmadığı halde İsviçre gibi dil birliği olmayan küçük bir devletin kanunlarında yapıldığı üzere başına “Türk” kelimesi getirilmek suretiyle - “Türk Kanun-ı Medenîsi” ve nihayet “Türk Medeni Kanunu” adını alır. İsim bu kadar değişirken muhteva da değişir. Muhtevayı anlayabilmek yani metni doğru yorumlayabilmek için onun delaletinin yani muhtevanın ve şeklin tarih içindeki yolculuğunun adım adım takip edilmesi, kökeninin ve zaman içinde uğradığı değişikliklerin ortaya çıkartılması gerekir. Daha doğrusu, doğru yorum için uygulanması gereken metotlardan biri de budur. Dr. Yavuz Özkan’ın “1879 Tarihli Usûl-i Muhâkeme-i Hukukiyye Kanûn-ı Muvakkati’nin Modern Usul Hukukuna Etkileri” başlıklı tezi, böyle bir çalışmayı medenî usul hukukumuz bakımından, hakkıyla gerçekleştirmiştir. Söyledi tarihini Ali Cem Yavuz ile eyledim iftihar Dr. Özkan’ı kutluyor, eserin benzer çalışmaların yapılmasına vesile olmasını diliyorum. Prof. Dr. Ali Cem Budak Moda, 28 Mart 2021 İÇİNDEKİLER 1879 TARİHLİ USÛL-İ MUHÂKEME-İ HUKUKİYYE KANÛN-U MUVAKKATİ’NİN MODERN USUL HUKUKUNA ETKİLERİ KISALTMALAR XV GİRİŞ 1 BİRİNCİ BÖLÜM MODERN MEDENİ USUL HUKUKU’NUN CUMHURİYETE KADAR OLAN GELİŞİMİ GENEL OLARAK 4 1879 (1295) TARİHİ SONRASI YARGI TEŞKİLATI VE MEDENÎ USUL KANUNLARIMIZ 7 Yargı Teşkilatı 8 1879 (1295) Tarihli Mehâkim-i Nizâmiyenin Teşkîlâtı Kanûn-u Muvakkati’nden Sonra (1879-1924) 8 469 Sayılı Mahâkim-i Şer’iyyenin İlgasına ve Mahâkim Teşkîlâtına Ait Ahkâmı Muaddil Kanun’dan Sonra 11 Medenî Usul Kanunlarımız 13 III. CUMHURİYET DEVRİ ÖNCESİ MEDENÎ USUL HUKUKUNUN KAYNAKLARI 18 Genel Olarak 18 Yasal Düzenlemeler 19 İlmî ve Kazaî İçtihatlar 21 1923 ile 1928 Yılları Arasında Usul Hukuku Alanında Yaşanan Gelişmeler 24 Alman Medenî Usul Kanunu Mehaz Alınarak Hazırlanan Usul Kanunu 25 1086 Sayılı HUMK’un Hazırlık Süreci 26 1086 sayılı HUMK Hakkında 1928 Yılına Kadar Yayımlanan İlmî İçtihatlar 27 İKİNCİ BÖLÜM 1295 TARİHLİ USÛL-İ MUHÂKEME-İ HUKUKİYYE KANÛNU MUVAKKATİ’NİN MODERN USUL HUKUKUNA ETKİLERİ GÖREV VE YETKİYE İLİŞKİN HÜKÜMLER 28 Genel Olarak 28 Vazîfe ve Salâhiyet Kavramları 29 Göreve İlişkin Maddelerin Değerlendirilmesi 32 Görev İtirazı ve Görev Kurallarının Hukuki Niteliği 35 Sulh Hukuk Mahkemesi – Asliye Hukuk Mahkemesi Ayrımı 38 Asliye Hukuk ve Asliye Ticaret Ayrımı 42 Yetkiye İlişkin Hükümlerin Değerlendirilmesi 45 Genel Yetki Kuralı - Davalının İkametgâhı Mahkemesi 45 Özel Yetki Kuralları 47 Sözleşmeden Doğan Davalarda Yetki 47 Miras Davalarında Yetki 49 Taşınmaz Davalarında Yetki 50 Vekâlet Ücreti ve Yargılama Masraflarına İlişkin Davalarda Yetki 53 Türkiye’de İkametgâhı Olmayanlara Karşı Açılacak Davalar 53 Şirket Muamele Merkezinin ve Şubenin Yetkisi 55 Geçici Olarak Oturulan Yer Mahkemesinin Yetkisi 57 Diğer Özel Yetki Halleri 58 Yetki Sözleşmesi 60 Yetki İtirazı ve Yetki İtirazının Hukuki Niteliği 63 Görev ve Yetkiye İlişkin Ortak Hükümlerin Değerlendirilmesi 65 Yargı Yerinin Belirlenmesi (Merci Tayini) 65 Görevsizlik ve Yetkisizlik Kararı Üzerine Yapılacak İşlemler 66 HÂKİMİN REDDİ VE YASAKLILIĞINA İLİŞKİN HÜKÜMLER 69 Yasaklılık ve Ret Sebepleri 69 Ret Talebini İnceleyecek Merci 73 Ret Talebinin İncelenmesi Usulü 77 Zabıt Kâtiplerinin Yasaklılık ve Reddi 81 III. TARAFLARA İLİŞKİN HÜKÜMLER 81 Genel Olarak 81 Taraf Ehliyeti ve Dava Ehliyeti 81 Davaya Vekâlet 85 Genel Olarak 85 Davaya Vekâlete İlişkin HUMK hükümleri ile CPCN Hükümleri Arasındaki Farklılıklar 85 Özel Yetki Gerektiren Haller 88 İlamın Vekile Tebliği Zorunluluğu 89 Davaya Vekâlete İlişkin Hükümlerde HUMK İle UMHK Arasındaki Diğer Benzerlikler 92 Dava Arkadaşlığı 95 Davanın İhbarı ve Davaya Müdahale 97 Davaların Ayrılması ve Birleşmesi ile Karşı Dava ve Ön Sorun 99 Genel Olarak 99 HUMK’un Davaların Ayrılması ve Birleşmesi ile Karşı Dava ve Ön Sorun Hükümleri ile Mehaz Arasındaki Farklılıklar 101 YARGILAMAYA HÂKİM OLAN İLKELERE (İKİ TARAFIN HAK VE VAZİFELERİNE) İLİŞKİN HÜKÜMLER 103 DAVAYA SON VEREN TARAF İŞLEMLERİNE İLİŞKİN HÜKÜMLER 106 Feragat ve Kabul 106 Sulh 107 DAVADA TEMİNAT 109 VII. GEÇİCİ HUKUKİ KORUMALARA İLİŞKİN HÜKÜMLER 111 Genel Olarak 111 İhtiyati Tedbir 112 İhtiyati Tedbir Kavramı 112 HUMK’un İhtiyati Tedbir Hükümleri 114 Diğer Geçici Hukuki Korumalar 118 VIII. TAHKİKAT VE YARGILAMANIN İCRASINA İLİŞKİN HÜKÜMLER 119 Genel Olarak 119 Duruşmalar, Tutanaklar ve Zabıt Katibleri 120 SÜRELER, ESKİ HALE GETİRME VE ADLİ TATİLE İLİŞKİN HÜKÜMLER 124 DAVANIN AÇILMASI 126 Genel Olarak 126 İlk İtirazlar 131 Davaya Cevap ve İkinci Cevap Dilekçeleri 133 İddia ve Savunmanın Genişletilmesi ve Değiştirilmesi Yasağı ve Islah 136 Genel Olarak 136 İddia ve Savunmanın Genişletilmesi ve Değiştirilmesi Yasağı 136 HUMK ve CPCN Uygulaması 136 1295 Tarihli UMHK ve Mecelle’de İddia ve Savunmanın Genişletilmesi ve Değiştirilmesi Yasağı 139 İddia ve Savunmanın Genişletilmesi ve Değiştirilmesi Bakımından 1327 Tarihli Zeyl ile HUMK Hükümlerinin Karşılaştırılması 140 Islah 144 TAHKİKATA İLİŞKİN HÜKÜMLER 147 Genel Olarak 147 İsticvap 150 XII. DELİLLER 152 Delilere İlişkin Genel Hükümler 152 Genel Olarak 152 Delil Sözleşmesi ve Delilden Vazgeçme 153 İkrar 154 Kesin Hüküm 156 Tanık 160 Genel Olarak 160 Hükümlerin Değerlendirilmesi 162 Senet 169 Senetle İspat Zorunluluğu ve İstisnaları 170 Senetle İspat Zorunluluğu 171 Senetle İspat Zorunluluğunun İstisnaları 176 Genel Olarak 176 Delil Başlangıcı 179 Ticari Defterler 180 Senetlerin İspat Gücü ve Sahteliği 181 Senetlerin İspat Gücü 181 Senetlerin Sahteliği (Sahtelik İddiası ve Davası) 187 Senetlerin Mahkemeye Verilmesi 195 Senedin Halef Aleyhine Delil Olarak Kullanılması 198 Bilirkişi, Keşif ve Kanunda Düzenlenmemiş Diğer Deliller 200 Genel Olarak 200 Bilirkişi 201 1295 Tarihli UMHK’da Mümeyyizler 201 Hükümlerin Değerlendirilmesi 202 Keşif 209 Kanunda Düzenlenmemiş Diğer Deliller (Hususi Esbab-ı Hüküm) 213 Yemin 215 Yemine İlişkin Genel Hükümler 216 Kesin Yemin (Taraf Yemini) 221 Re’sen Teklif Olunan Yemin (Tamamlayıcı Yemin) 223 Yeminin Son Çare Olduğu Görüşü 223 XIII. TAHKİKATIN SONA ERMESİ, SÖZLÜ YARGILAMA VE HÜKÜM 226 Tahkikatın Bitmesi ve Sözlü Yargılama 226 Hüküm 230 XIV. TARAFLARIN DURUŞMAYA GELMEMESİ VE SONUÇLARI (GIYAP) 242 YARGILAMA GİDERLERİ 244 XVI. HÜKMÜN TASHİH VE TAVZİHİ 251 XVII. ADLİ YARDIM 252 XVIII. HÂKİMLERİN HUKUKİ SORUMLULUĞU 255 SONUÇ 259 KAYNAKÇA 261
