Anayasa Hukuku I - II Ders Notları

— ANAYASA HUKUKU –I– Genel Esaslar........................................................21 — ÖNSÖZ .............................................................................................................23 1.Anayasa Hukukunun Tanımı ve Konusu ...........................................................25 2.Anayasa Hukukunun Önemi ..............................................................................25 3.Anayasa Kavramı ...............................................................................................26 a.Maddi Anlamda Anayasa ..............................................................................26 b.Şekli Anlamda Anayasa ................................................................................26 4.Anayasa Çeşitleri ...............................................................................................26 A. Yazılı Olup Olmadıklarına Göre Anayasalar................................................26 a.Yazılı Anayasalar .....................................................................................26 b.Yazısız Anayasalar ..................................................................................27 B. Yapılışlarına Göre Anayasalar ......................................................................28 a.Monarşik Anayasalar ...............................................................................28 aa. Ferman Şeklinde Anayasalar ..............................................................28 bb. Misak Şeklinde Anayasalar................................................................28 b.Demokratik Anayasalar ...........................................................................28 aa. Konvensiyon veya kurucu meclisler tarafından yapılan anayasalar ...29 bb. Parlamento tarafından yapılan anayasalar ..........................................29 cc. Referandumla yürürlüğe giren anayasalar ..........................................29 C. Değiştirilmelerine Göre Anayasalar .............................................................29 a.Esnek Anayasalar .....................................................................................29 b.Sert Anayasalar ........................................................................................30 5.Anayasa Hukukunun Diğer Hukuk Dalları ile İlişkisi .......................................32 A. Hukuk Kavramı .............................................................................................32 B. Özel Hukuk ...................................................................................................33 C. Kamu Hukuku ...............................................................................................34 6.Anayasa Hukukunun Kaynakları .......................................................................34 A. Hukuk ve Anayasa ........................................................................................34 B. Hukuki İşlemlerin Maddi ve Şekli Ölçüleri ..................................................36 a.Maddi ölçü................................................................................................36 b.Organik ve şekli ölçü................................................................................38 C. Kanunlar .......................................................................................................38 a.Kanunda Bulunması Gereken Özellikler ...................................................40 aa. Şekli Özellikler ....................................................................................40 bb. İçerik bakımından özellikler................................................................40 aaa. Kanunun Genelliği.......................................................................40 bbb. Kanunun Mecburiliği ..................................................................40 ccc. Kanunun Sürekliliği.....................................................................41 ddd. Kanunun Objektifliği ..................................................................41 b.Kanun Teklifi ...........................................................................................41 c.Kanunların Kabulündeki Yeter Sayı ........................................................42 d.Kanunların Yayınlanması ........................................................................44 e.Kanunların Yürürlüğe Girmesi................................................................. 45 f.Kanunların Yürürlükten Kaldırılması .......................................................45 g.Kanunların Hükümsüzlüğü veya Yok Sayılması .....................................47 h.Etkisizlik ..................................................................................................48 D. Kanun Hükmünde Kararnameler (KHK) ......................................................48 a.Olağan Dönem KHKları ..........................................................................48 b.Olağan Dönemdeki KHK ların Yargı Denetimi ......................................51 c.Olağanüstü Dönemdeki KHKlar ..............................................................52 d.Olağanüstü Dönemdeki KHK lar İçin İlkeler .........................................52 e.Olağanüstü Dönem KHK ları için Yargı Denetimi ................................. 52 E. İçtüzük...........................................................................................................53 F. Yürütme İşlemleri .........................................................................................54 a.Tüzükler ...................................................................................................55 b.Yönetmelikler ..........................................................................................55 G. Anayasal Örf (Anayasa Teamülleri) .............................................................56 H. Mahkeme Kararları .......................................................................................58 J. Doktrin ...........................................................................................................59 K. Kurallar Hiyerarşisi ......................................................................................59 7.Devlet ve Devlet Türleri.....................................................................................60 A. Devletin Tanımı ............................................................................................60 B. Devletin Nitelikleri .......................................................................................60 C. Devletin Meydana Geliş Sebeplerini Ortaya Koyan Görüşler ......................62 D. Devletin Unsurları ........................................................................................66 a.Ülke Unsuru .............................................................................................66 b.İnsan Unsuru (Millet)...............................................................................67 aa. Milleti Meydana Getiren Objektif Değerler .......................................68 bb. Milleti Meydana Getiren Subjektif Değerler .....................................70 c.Devletin Egemenlik Unsuru .....................................................................71 d.Devletin Şahsiyetinin Devamlılığı Unsuru ..............................................71 E. Osmanlı Devleti Sona Ermiş midir? Türkiye Cumhuriyeti Yeni Kurulmuş Bir Devlet midir? ..........................................................................................72 F. Hukuki ve Sosyolojik Vatandaşlık ................................................................74 G. Devlet Türleri ...............................................................................................75 a.Monarşik Devlet.......................................................................................76 b.Demokratik Devlet ...................................................................................76 c.Federal Devlet ..........................................................................................76 d.Konfederasyon Devlet .............................................................................78 e.Tek Oluşumlu Devlet ...............................................................................78 f.Bağımsız Devlet .......................................................................................79 g.Yarı Bağımlı Devlet .................................................................................79 8.Egemenlik veya Siyasi İktidar ...........................................................................80 A. Egemenlik, İktidar, siyasi iktidar, kuvvet kavramları ...................................80 B. Egemenliğin Özellikleri ................................................................................82 C. Egemenliğin Siyasileşmesi ...........................................................................82 D. Egemenliğin Meşruluğu ...............................................................................82 E. Egemenliğin Sınırsız Olmayışı .....................................................................83 F. Egemenliğin Kaynağı ....................................................................................83 a.İlahi Görüşler .............................................................................................84 b.Demokratik Görüşler .................................................................................84 aa. Halk Egemenliği ..................................................................................84 bb. Millet Egemenliği ................................................................................85 cc. Halk Egemenliği ve Millet Egemenliği Arasındaki Fark .....................85 G. Halk Egemenliğinde ve Milli Egemenlikte Seçmen ve Temsilci İlişkileri ... 86 a.Emredici Vekalet......................................................................................86 b.Temsili Vekalet ........................................................................................ 87 9.Egemenliğin Kullanılması.................................................................................. 88 A. Temsili (Hükümet) Demokrasi ..................................................................... 88 a.Yarı Temsili (Hükümet) Demokrasi ........................................................ 89 b.Yarı Doğrudan (Hükümet) Demokrasi ....................................................91 B. Doğrudan Demokrasi ................................................................................... 93 C. Asli Kurucu İktidar ...................................................................................... 94 D. Tali Kurucu İktidar ...................................................................................... 96 10.Siyasi Partiler Hukuku ve Baskı Grupları ........................................................ 96 A. Siyasi Partiler .............................................................................................. 96 B. Siyasi Partilere İlişkin İlkeler ...................................................................... 97 C. Siyasi Parti Çeşitleri ....................................................................................97 a.Disiplinli Partiler - Serbest Partiler ..........................................................97 b.Kadro Partisi - Kitle Partisi ...................................................................... 98 c.Dayanışmasız Partiler - Dayanışmalı Partiler ..........................................98 D. Parti Ortamları veya Parti Pazarları ............................................................. 99 a.Tek Partili Ortamlar (Tek Partili Pazarlar) ............................................... 99 b.İki Partili Ortamlar (İki Partili Pazarlar) ..................................................99 c.Çok Partili Pazar (Çok Partili Pazarlar) .................................................100 E. Siyasi Partilerin Denetimi .........................................................................100 a.Mali Denetim .........................................................................................100 b.Yargısal Denetim ...................................................................................100 aa. Kapatma............................................................................................100 aaa. Anayasada Yer Alan Kapatma Nedenler .................................. 101 bbb. Siyasi Partiler Kanununda Yer Alan Kapatma Nedenleri.........103 bb. Kapatma Yerine Yardımdan Yoksun Bırakma ................................104 cc. SPK'da Düzenlenen Devlet Yardımından Yoksun Bırakma Nedenleri .........................................................................................104 aaa. Başsavcının İsteminin Yerine Getirilmemesi ...........................105 bbb. Diğer Sebeplerle Yardımdan Yoksun Kalma ..........................105 dd. Kapatılmanın Sonuçları ...................................................................106 11.Baskı Grupları ................................................................................................106 12.Seçim Hukuku................................................................................................108 A. Seçimin Tanımı .........................................................................................108 B. Seçimlerle İlgili İlkeler ..............................................................................108 a.Seçimlerin Serbest Olması .....................................................................108 b.Seçimlerin Eşit Olması .........................................................................109 aa. Yaşa Göre Eşitsizlik ........................................................................109 bb. Servete Göre Eşitsizlik ....................................................................109 cc. Öğrenim Durumuna Göre Eşitsizlik ................................................109 dd. İş ve İkamete Göre Eşitsizlik ...........................................................109 ee. Aileye Göre Eşitsizlik ......................................................................110 ff. Cinsiyete Göre Eşitsizlik ..................................................................110 c.Seçimlerin Genelliği İlkesi ....................................................................110 aa. Servete Göre Oy ..............................................................................110 bb. Cinsiyete Göre Oy ...........................................................................111 cc. Irka Göre Oy ....................................................................................111 d.Seçimlerin Genelliği İlkesi ile İlgili Şartlar .........................................111 aa. Vatandaş Olmak ..............................................................................111 bb. Seçme ve Seçilme Yaşı ...................................................................112 cc. Seçmen Kütüğüne Yazılı Olmak .....................................................112 dd. Kısıtlı Olmamak ..............................................................................112 ee. Kamu Hizmetlerinden Yoksun Olmamak .......................................112 ff. Seçim Günü Oy Kullanamamak .......................................................112 e.Seçimlerin Tek Dereceli-İki veya Çok Dereceli Oluşu ........................112 f.Tek Turlu ve İki Turlu Seçim ...............................................................113 g.Seçimlerin Gizli Olması .......................................................................113 h.Sayımın Açık Olması ...........................................................................113 j.Seçimlerin Bağımsız Yargının Yönetim ve Denetiminde Yapılması ...113 k.Temsilde Adalet ve Yönetimde İstikrar İlkesi .....................................114 C. Seçim Çeşitleri...........................................................................................114 a.Parlamento Seçimleri .............................................................................114 b.Yerel Yönetim Seçimleri .......................................................................114 aa. Belediye Seçimleri ...........................................................................114 bb. İl Genel Meclisi Seçimleri ...............................................................115 cc. Köy ve Mahalle Muhtarları ile İhtiyar Heyeti Seçimleri ..................115 D. Seçimlerin İdaresiyle Görevli Kurullar .....................................................115 a.Sandık Kurulu ........................................................................................115 b.İlçe Seçim Kurulu ..................................................................................115 c.İl Seçim Kurulu ......................................................................................115 d.Yüksek Seçim Kurulu ............................................................................115 E. Seçimlerle İlgili Kavramlar........................................................................116 a.Seçim Kanunu ........................................................................................116 b.Seçmen...................................................................................................116 c.Seçmen Kütükleri...................................................................................116 d.Sandık Listeleri ......................................................................................117 e.Seçmen Kartı..........................................................................................117 f.Seçim Çevresi .........................................................................................117 g.Seçim Bölgesi ........................................................................................117 h.Sandık Bölgesi .......................................................................................117 i.Aday .......................................................................................................117 j.Seçim Propagandası ................................................................................117 k.Oy Verme Süresi....................................................................................118 l.Oy Pusulası .............................................................................................118 m.Seçim Tutanakları .................................................................................118 n.Seçim Suçları .........................................................................................119 o.Seçimlere İtiraz ve Sonuçları ................................................................. 119 F. Seçim Sistemleri ........................................................................................119 a.Çoğunluk Sistemi ...................................................................................119 aa. Çoğunluk Sisteminin Çeşitleri..........................................................119 aaa. Mutlak Çoğunluk .....................................................................119 bbb. Basit Çoğunluk ........................................................................120 ccc. Vasıflı Çoğunluk ......................................................................120 bb. Çoğunluk Sisteminin Yarar ve Sakıncaları ......................................120 aaa. Çoğunluk Sisteminin Yararları ................................................120 bbb. Çoğunluk Sisteminin Sakıncaları ............................................120 b.Nisbi Temsil Sistemi ..............................................................................121 aa. Nisbi Temsil Sisteminin Çeşitleri.....................................................122 aaa. En Kuvvetli Artık Oy Sistemi ................................................... 122 bbb. En Kuvvetli Ortalama Sistemi .................................................122 ccc. Milli Bakiye Sistemi ................................................................122 ddd. D'Hondt Sistemi ......................................................................123 bb. Nisbi Temsil Sisteminin Yarar ve Sakıncaları ................................. 125 aaa. Nisbi Temsil Sisteminin Yararları ...........................................125 bbb. Nisbi Temsil Sisteminin Sakıncaları .......................................125 c.Türkiye'de Uygulanan Seçim Sistemi...................................................125 d.Türkiye Milletvekilliği Önerisi .............................................................126 13.Siyasi Rejimler veya Hükümet Modelleri ......................................................130 A. Kuvvetler Birliği........................................................................................130 a.Yürütme Lehine Birlik ..........................................................................131 b.Yasama Lehine Birlik=Meclis Hükümeti Rejimi ................................. 132 B. Kuvvetler Ayrılığı Rejimi ..........................................................................134 a.Başkanlık Rejimi (Amerikan Sistemi) ...................................................134 b.Parlamenter Rejim-İngiltere Örneği.......................................................139 c.Parlamentarizmden Sapmalar ................................................................. 140 d.Yarı Başkanlık Rejimi............................................................................141 — ANAYASA HUKUKU –II– TÜRK ANAYASA HUKUKU .........................143 — ÖNSÖZ ...........................................................................................................145 1.Osmanlı Anayasa Hukuku Dönemi ..................................................................147 A. Senedi İttifak .............................................................................................147 B. 1839 Gülhane Hattı Hümayunu = Tanzimat Fermanı ................................151 C. Senedi İttifak Ve Tanzimat Fermanı Arasındaki Fark Nedir? ...................152 D. 1856 Islahat Fermanı .................................................................................153 2.1876 Anayasası ................................................................................................153 A. Anayasayı Hazırlayan İç Olaylar ...............................................................153 B. Anayasayı Hazırlayan Dış Olaylar.............................................................155 C. 1876 Anayasasının Hazırlanışı ..................................................................155 D. 1876 Anayasasına Genel Bakış ve Organları ............................................156 a.Yürütme ................................................................................................156 b.Yasama ................................................................................................. 157 c.Yargı Organı .........................................................................................159 d.1876 Anayasasında Özgürlükler ve Güvencesizliği..............................160 E. 1909 Değişiklikleri ve Getirdiği Yenilikler ...............................................160 F. 1876 Anayasasındaki Siyasi Rejimler ........................................................163 3.1921 Anayasası ................................................................................................165 A. Ulusal Egemenliği Hazırlayan Olaylar ......................................................165 B. 1921 Anayasasının Organları.....................................................................168 C. 1921 Anayasasının 29 Ekim 1923 Yılında Değiştirilmesi .........................169 D. 1921 Anayasasındaki Siyasi Rejim ...........................................................170 E. İkili Anayasa Yürürlüğü ............................................................................171 4.1924 Anayasası ................................................................................................171 A. 1924 Anayasasının Rejim Ruhu (Karma Rejim) .......................................171 B. 1924 Anayasasının Organları.....................................................................172 a.Yasama..................................................................................................172 b.Yürütme ................................................................................................172 c.Yargı .....................................................................................................173 C. 1924 Anayasasında Hak ve Özgürlükler....................................................173 D. 1924 Anayasasındaki Siyasi Rejim (Karma Rejim) ..................................174 E. 1924 Anayasasının Uygulanma Dönemi....................................................175 F. 1924 Anayasasının Özellikleri ...................................................................177 5.1961 Anayasası Temel Nitelikleri Ve Hazırlanması ........................................179 A. Hazırlanması..............................................................................................179 B. 1961 Anayasasının Nitelikleri ...................................................................180 C. 1961 Anayasasındaki Siyasi Rejim............................................................182 6.1982 Anayasası ................................................................................................183 A. Hazırlanması...............................................................................................183 B. 1961 ve 1982 Anayasalarının Hazırlanmasındaki Benzerlik ve Farklılıklar ..................................................................................................184 C. 1982 Anayasasının Özellikleri ....................................................................185 D. 1982 Anayasasına Göre Devletin Özellikleri .............................................190 a.Anayasanın Rakamsız Maddesi (Giriş İlkeleri) .....................................190 b.Cumhuriyetçi Devlet ..............................................................................192 c.Atatürk Milliyetçiliği .............................................................................193 d.Laik Devlet ............................................................................................194 e.Demokratik Devlet .................................................................................199 f.Hukuk Devleti ........................................................................................201 g.Sosyal Devlet .........................................................................................204 h.Eşitlik ..................................................................................................... 205 j.Hak ve Özgürlükler Devleti veya İnsan Haklarına Saygılı Devlet .........205 E. 1982 Anayasasının Organları ve Konuları ..................................................206 a.Yasama Organı ve Genel İlkeler ............................................................206 — Seçilme Yeterliliği ............................................................................207 — Seçim Başlangıcı...............................................................................207 — Meclisin Temsili ...............................................................................208 — Milletvekili Andının Önemi..............................................................208 — Başkanlık Divanı...............................................................................208 — Üyelikle Bağdaşmama Durumu ........................................................209 Yasama Sorumsuzluğu .....................................................................210 Yasama Dokunulmazlığı ..................................................................210 Dokunulmazlığın Kaldırılmasında Usul ...........................................211 Üyeliğin Düşmesi .............................................................................212 Dokunulmazlığın Kaldırılması ve Üyeliğin Düşmesinin Denetlenmesi ....................................................................................212 Meclisin Toplanması ve Tatili .......................................................... 213 Toplantıya Çağrı...............................................................................213 Toplantı ve Karar yeter sayısı...........................................................213 aa. TBMM Görev Ve Yetkileri ..............................................................215 bb. Yasama Faaliyeti ..............................................................................215 aaa. Kanun Yapma ...........................................................................215 bbb. İçtüzük .....................................................................................216 ccc. Anayasa Değişikliği Yapmak ...................................................217 cc. Hükümetin Denetlenmesi ................................................................. 218 b.Yürütme Organı .....................................................................................221 aa. Cumhurbaşkanı (seçimi) ..................................................................221 bb. Cumhurbaşkanına vekillik ...............................................................222 cc. Cumhurbaşkanının Siyasal Sorumluluğu .........................................224 dd. Cumhurbaşkanının İmzalama Zorunluluğu .....................................225 ee. Cumhurbaşkanının Hukuki ve Cezai Sorumluluğu..........................226 ff. Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri (mad. 104).............................227 aaa. Yasamaya ilişkin yetkileri ........................................................227 bbb. Yürütmeye ilişkin yetkileri ......................................................227 ccc. Yargıya ilişkin görevleri ...........................................................228 cc. Başbakan ve Bakanlar Kurulu..........................................................228 Geçici Bakanlar ve Geçici Bakanlar Kurulu ....................................229 Güvenoyu .........................................................................................230 Bakanların Siyasi Sorumluluğu ........................................................230 Hükümetin Cezai Sorumluluğu ........................................................231 Hukuki Sorumluluk .......................................................................... 231 c.1982 Anayasasında Siyasi Rejim ..........................................................233 d.İdari Yapı ..............................................................................................235 e.Mali ve Ekonomik Yükümlülükler .......................................................236 f.Olağanüstü Yönetim (1982 AY. mad. 119, 120, 121, 122) ...................236 aa. Olağanüstü Hal Çeşitleri...................................................................237 bb. Olağanüstü Hallerde Yargı Güvencesi .............................................238 g.Temel Hak ve Özgürlükler....................................................................239 aa. Hak ve Özgürlük Kavramı................................................................239 bb.Temel Hak ve Özgürlüklerin Sınırlandırılması ................................. 242 cc. Doğal Sınırlama Nedeni ..................................................................243 dd. Sınırlamanın Sınırı=Sınırlamanın Aşılmaması ................................243 ee. Temel Hak ve Özgürlüklerin Kötüye Kullanılmaması ....................247 ff. Temel Hak ve Özgürlüklerin Durdurulması .....................................247 gg. Durdurma-Sınırlama Farkı ..............................................................248 hh. Yabancılar .......................................................................................249 jj. Kişi Dokunulmazlığı .........................................................................249 kk. Kişi Güvenliği .................................................................................249 ll. Özel Hayatın Gizliliği .......................................................................249 mm. Düşünce, Düşünceyi Açıklama, Bilgiye Ulaşma Özgürlüğü ........250 h.Yargı .....................................................................................................251 aa. Yargıya Ait İlkeler ...........................................................................252 aaa. Yargı Bağımsızlığı ...................................................................252 bbb. Yargıya Ait Teminatlar ............................................................252 bb. Yargı Organları ................................................................................252 j.Anayasa Yargılama Hukuku ..................................................................2