Risk ve Belirsizlik Hallerine İlişkin İhtiyat İlkesi ve Devletin Sorumluluğu: Covıd-19 Örneği

İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ ........................................................................................................................ III İÇİNDEKİLER .............................................................................................................. V KISALTMALAR LİSTESİ ......................................................................................... XI ÖZET ......................................................................................................................... XIII ABSTRACT ............................................................................................................. XIV GİRİŞ .............................................................................................................................1 BİRİNCİ BÖLÜM RİSK VE BELİRSİZLİK KAVRAMLARI IŞIĞINDA İHTİYAT İLKESİ I. İHTİYAT İLKESİNİN TANIMI VE İLGİLİ KAVRAMLAR ...................................5 A. Genel Olarak ........................................................................................................5 B. İhtiyat İlkesi ve Risk Toplumu Teorisi.................................................................6 C. İhtiyat İlkesinin Kapsamı ve Hukuki Niteliği ......................................................9 1. İhtiyatlılık: İlke mi, Yaklaşım mı, Kural mı? ..................................................9 2. İhtiyat İlkesinin Tanımı ................................................................................. 11 3. İhtiyat İlkesinin Kısa Bir Tarihi .................................................................... 13 D. İhtiyat İlkesine İlişkin Temel Kavramlar ........................................................... 17 1. Zarar Tehdidi ................................................................................................. 17 2. Risk ve Belirsizlik ......................................................................................... 18 II. İHTİYAT İLKESİNİN ULUSLARARASI HUKUKTA YERİ .............................. 21 A. Genel Olarak ...................................................................................................... 21 B. Uluslararası Teamül Hukukunda İhtiyat İlkesi................................................... 26 C. Uluslararası Belgelerde İhtiyat İlkesi ................................................................. 30 D. İhtiyat İlkesinin Uygulanma Biçimleri .............................................................. 35 1. Yasaklama ..................................................................................................... 36 2. Sıkı Koşullara Bağlanmış İzin Sistemi .......................................................... 36 3. Bazı Yöntem ve Teknolojileri Kullanma Zorunluluğu.................................. 37 4. Çevresel Standartların Sıkılaştırılması .......................................................... 37 5. Çevresel Etki Değerlendirmesi ...................................................................... 38 6. Planlama ........................................................................................................ 39 7. Usuli Önlemler .............................................................................................. 40 a. İspat Yükünün Tersine Çevrilmesi .......................................................... 40 b. İzin Sistemlerinde Değişiklik .................................................................. 40 c. Karar Alma Usullerinde Değişiklik ......................................................... 41 8. Dolaylı Önlemler ........................................................................................... 41 III. İHTİYAT İLKESİNE İLİŞKİN ULUSLARARASI MERCİLERİN KARARLARINDAN BAZI ÖRNEKLER ............................................................. 41 A. Nükleer Test Denemeleri ................................................................................... 41 B. The Gabcíkovo-Nagymaros Project Davası ....................................................... 44 C. Sığır Hormonları Davası .................................................................................... 46 D. Güney Mavi Yüzgeçli Orkinos Davası .............................................................. 46 E. Tătar v. Romania Davası .................................................................................... 48 F. Pulp Mills Davası ............................................................................................... 51 G. Deniz Yatağı Uyuşmazlıkları Dairesi Danışma Görüşü .................................... 53 IV. ARA DEĞERLENDİRME .................................................................................... 55 İKİNCİ BÖLÜM ULUSLARARASI HUKUKA AYKIRILIKLARDAN DEVLETLERİN SORUMLULUĞU I. DEVLET SORUMLULUĞU KAVRAMI ................................................................ 57 A. Genel Olarak ...................................................................................................... 57 B. Sorumluluk Koşulları ......................................................................................... 59 1. Genel Olarak ................................................................................................. 59 2. Uluslararası Hukuka Aykırı Eylem ............................................................... 60 3. Atfedilebilme ................................................................................................ 63 a. Genel Olarak ............................................................................................ 63 b. Devlet Organları Bakımından Atfedilebilirlik ......................................... 64 c. Devlet Görevlilerinin Yetkilerini Aşmaları (Ultra Vires) Bakımından Atfedilebilirlik ......................................................................................... 68 d. Federe Devletler Bakımından Atfedilebilirlik ......................................... 70 e. Kamusal Faaliyetler Bakımından Atfedilebilirlik .................................... 71 f. Devletin Bilgisi ve Kontrolündeki Eylemler Bakımından Atfedilebilirlik ......................................................................................... 72 g. Ayaklanma ve İç Savaş Halleri Bakımından Atfedilebilirlik .................. 74 h. Devletin Kendisine Ait Olmayan Bir Eylemi Sahiplenmesi Bakımından Atfedilebilirlik ..................................................................... 75 ı. Uluslararası Örgüt Çatısı Altında İşlenen Eylemeler Bakımından Atfedilebilirlik ......................................................................................... 75 4. Uluslararası Yükümlülüğün İhlali ................................................................. 76 5. Kusurluluk ..................................................................................................... 78 6. Zarar .............................................................................................................. 81 II. HUKUKA AYKIRILIĞI ORTADAN KALDIRAN DURUMLAR ....................... 83 A. Genel Olarak ...................................................................................................... 83 B. Hukuka Uygunluk Nedenleri ............................................................................. 84 1. Rıza ............................................................................................................... 84 2. Meşru Müdafaa ............................................................................................. 86 3. Mücbir Sebep ................................................................................................ 86 4. Karşı Önlemler .............................................................................................. 87 5. Zorunluluk (Tehlike) Hali ............................................................................. 88 6. Zaruret Hali ................................................................................................... 89 C. Hukuka Uygunluk Sebeplerinin Etkisi ............................................................... 91 III. ULUSLARARASI HUKUKA AYKIRI DAVRANAN DEVLETLERİN YÜKÜMLÜLÜKLERİ ......................................................................................... 91 A. Genel Olarak ...................................................................................................... 91 B. Eylemi Durdurma ve Tekrarlamama .................................................................. 93 C. Onarım ............................................................................................................... 94 1. Genel Olarak ................................................................................................. 94 2. Eski Hale İade ............................................................................................... 95 3. Tazminat........................................................................................................ 97 4. Tatmin ........................................................................................................... 99 IV. ULUSLARARASI HUKUKUN EMREDİCİ KURALLARINA (JUS COGENS) AYKIRILIKTAN SORUMLULUK ................................................ 100 V. ARA DEĞERLENDİRME .................................................................................... 101 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM COVID-19 PANDEMİSİNİN PATLAK VERMESİNDE ÇİN HALK CUMHURİYETİ’NİN ROLÜ VE DEVLET SORUMLULUĞU I. ÇİN’İN COVID-19 SALGININDAKİ TUTUMU VE ULUSLARARASI SORUMLULUĞU .............................................................................................. 103 A. Genel Olarak .................................................................................................... 103 B. COVID-19 Salgını Sırasında Çin’in Tutumu ................................................... 104 C. Çin'in COVID-19 Salgınına İlişkin Uluslararası Sorumluluğu ....................... 109 1. Genel Olarak ............................................................................................... 109 2. Çin’in Sorumluluğunun Hukuka Aykırı Fiil ve Atfedilme Açısından Değerlendirilmesi ....................................................................................... 109 3. Çin’in Sorumluluğunun Uluslararası Yükümlülüklerin İhlali Açısından Değerlendirilmesi ....................................................................................... 111 a. Genel Olarak .......................................................................................... 111 b. Çin'in Dünya Sağlık Örgütü Üyesi Bir Devlet Olarak Yükümlülükleri ve Bu Yükümlülüklerin İhlali Açısından Sorumluluğun Değerlendirilmesi .................................................................................. 112 4. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin Daimî Üyesi Olarak Çin'in Yükümlülüklerinin İhlalinin Değerlendirilmesi .......................................... 116 5. Viyana Andlaşmalar Hukuku Sözleşmesi Açısından Çin’in Uluslararası Sorumluluğunun Değerlendirilmesi ............................................................ 118 II. İHTİYAT İLKESİ PERSPEKTİFİNDEN ÇİN’İN SORUMLULUĞU ................ 122 A. Dünya Sağlık Örgütü ve İhtiyat İlkesi ............................................................. 122 III. HUKUKA AYKIRILIĞI ORTADAN KALDIRAN HALLER AÇISINDAN ÇİN’İN SORUMLULUĞUN DEĞERLENDİRİLMESİ .................................... 128 A. Genel Olarak .................................................................................................... 128 B. Mücbir Sebep ................................................................................................... 129 C. Zaruret .............................................................................................................. 130 IV. ÇİN’İN SORUMLULUĞUNA GİDEBİLECEK DEVLETLER VE ÇİN’İN DEVLET SORUMLULUĞUNUN SONUÇLARI ............................................. 132 A. Çin’in Sorumluluğuna Gidebilecek Devletler .................................................. 132 B. Çin’in Devlet Sorumluluğunun Sonuçları ........................................................ 134 1. Genel Olarak ............................................................................................... 134 2. Eski Hale İade ............................................................................................. 136 3. Tazminat...................................................................................................... 137 4. Tatmin ......................................................................................................... 138 5. Başvuru Yolları ........................................................................................... 139 a. Daimî Tahkim Mahkemesi .................................................................... 139 b. Uluslararası Adalet Divanı .................................................................... 140 c. Uluslararası Adalet Divanı’ndan Danışma Görüşü ................................ 141 d. Diğer Alternatifler ................................................................................. 142 V. ARA DEĞERLENDİRME .................................................................................... 144 SONUÇ ...................................................................................................................... 147 KAYNAKÇA ............................................................................................................. 159 ÖZGEÇMİŞ ............................................................................................................... 187