İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ ............................................................................................................................. III İÇİNDEKİLER ................................................................................................................... V KISALTMALAR ........................................................................................................... XIII GİRİŞ: ULUSLARARASI TOPLUM, ULUSLARARASI HUKUKTA KİŞİ ve ULUSLARARASI HUKUK KAVRAMLARI ................................................................ 1 1.1. Uluslararası Toplumun Özellikleri ............................................................................... 2 1.1.1. Uluslararası Toplumda Merkezi Yasama Organı Yoktur ...................................... 3 1.1.2. Uluslararası Toplumda Merkezi Yürütme Organı Yoktur .................................... 3 1.1.3. Uluslararası Toplumda Yargı Organlarının Yetkileri Oldukça Sınırlıdır ............. 4 1.1.4. Devletler Niçin Uluslararası Hukuk Kurallarına Uymak Zorunda Kalmaktadırlar?..................................................................................................... 5 1.2. Uluslararası Hukukta Kişi ............................................................................................ 8 1.2.1. Devletler ................................................................................................................ 8 1.2.2. Uluslararası Örgütler ............................................................................................. 8 1.2.3. Hükümet Dışı Uluslararası Kuruluşlar .................................................................. 9 1.2.4. Hükümet Dışı Ulusal Kuruluşlar ......................................................................... 11 1.2.5. Bireyler ............................................................................................................... 11 1.3. Uluslararası Hukuk, Ulusal Hukuk, Ulusüstü Hukuk ................................................. 12 1.3.1. Uluslararası Hukuk, Ulusal Hukuk, Devletler Hukuku, Devletler Umumi Hukuku ............................................................................................................... 12 1.3.2. Uluslararası Hukuk ve Ulusal Hukuk ................................................................. 13 1.3.2.1. Tekçi (Monist) ve İkici (Düalist) Yaklaşım ................................................. 13 1.3.3. Uluslararası Hukuk ve Ulusüstü (Supranational) Hukuk .................................... 15 1.3.4. Uluslararası Özel Hukuk (Private International Law) ......................................... 16 1.3.5. Hukuk, Politik Hukuk, Uluslararası Politik Hukuk ............................................. 16 1.3.6. Doğal Hukuk ve Pozitivist Hukuk ...................................................................... 18 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ......................................................... 22 ANTİK ÇAĞLARDAN 21. YÜZYILA ULUSLARARASI HUKUK ......................... 23 2.1. Antik Çağlarda Uluslararası Hukuk ........................................................................... 23 2.2. Milattan Sonraki Gelişmeler ....................................................................................... 25 2.3. Orta Çağda Uluslararası Hukuk .................................................................................. 26 2.4. İslâmiyet’in Yayılması Sürecindeki Gelişmeler ......................................................... 27 2.5. 1648 Tarihli Westfalia Barışı ..................................................................................... 29 2.6. 1789 Fransız İhtilali ve 1815 Viyana Kongresi .......................................................... 30 2.7. 1853-1856 Kırım Savaşı ............................................................................................. 31 2.8. I. Dünya Savaşı ve Milletler Cemiyeti (MC, League of Nations) .............................. 33 2.9. 1926 Lokarno Sözleşmeleri ........................................................................................ 34 2.10. 1928 Briand-Kellogg (Paris) Paktı ........................................................................... 35 2.11. 1929 Litvinov Protokolü........................................................................................... 35 2.12. Stimpson Doktrini ve Tanımama .............................................................................. 35 2.13. II. Dünya Savaşı ve Birleşmiş Milletler ................................................................... 36 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ......................................................... 38 ULUSLARARASI HUKUKUN KAYNAKLARI ......................................................... 39 3.1. Kodifikasyon (Tedvin, Kod Halinde Toplama) .......................................................... 43 3.2. Andlaşmalar Hukuku .................................................................................................. 43 3.2.1. Andlaşmaların Kökeni ve Tanımı ....................................................................... 43 3.2.2. Andlaşmanın Unsurları ....................................................................................... 46 3.2.3. Andlaşmaların Sınıflandırılması ......................................................................... 49 3.2.3.1. Uygulama Alanı Bakımından Sınıflandırma ................................................ 49 3.2.3.2. Modern/Çağdaş Sınıflandırma ..................................................................... 49 3.2.4. Andlaşmaların Yapılışı ....................................................................................... 51 3.2.4.1 Andlaşma Yapma Yetkisi ............................................................................. 52 3.2.4.2. Andlaşma Metninin Oluşturulması .............................................................. 53 3.2.4.3. Andlaşma Metni ve Kabul Edilmesi ............................................................ 54 3.2.4.4. Andlaşmanın Dili ......................................................................................... 55 3.2.4.5. Andlaşma Metninin Resmileştirilmesi ......................................................... 56 3.2.4.6. Andlaşma Metninin Bağlayıcılık Kazanması .............................................. 56 3.2.4.6.1. İmza ve Paraf ........................................................................................ 56 3.2.4.6.2. Andlaşmayı Teşkil Eden Belgelerin Teatisi (Değiş-Tokuşu, Mektup Teatisi) ................................................................................................. 57 3.2.4.6.3. Onaylama ............................................................................................. 57 3.2.4.6.4. Kabul ve Tasvip (Uygun Bulma).......................................................... 58 3.2.4.6.5. Katılma ................................................................................................. 58 3.2.5. Çekince ............................................................................................................... 59 3.2.6. En Çok Gözetilen Ulus Kaydı ............................................................................. 59 3.2.7. Andlaşmaların Yürürlüğe Girmesi ...................................................................... 61 3.2.8. Andlaşmaların Tescili ve Yayınlanması ............................................................. 62 3.2.9. Andlaşmaların Uygulanması ............................................................................... 63 3.2.10. Andlaşmaların Tadili ve Değiştirilmesi ............................................................ 65 3.2.11. Andlaşmaların Yorumlanması .......................................................................... 66 3.2.12. Andlaşmaların Çatışması .................................................................................. 67 3.2.13. Andlaşmaların Geçersizliği ............................................................................... 68 3.2.14. Andlaşmaların Sona Ermesi, Andlaşma Hükümlerinin Askıya Alınması ........ 68 3.2.14.1. Andlaşmanın Tarafların Ortak Rızası ile Sona Ermesi .............................. 68 3.2.14.2. Andlaşmanın Ağır İhlali ............................................................................ 69 3.2.14.3. Sonraki İmkânsızlık ................................................................................... 69 3.2.14.4. Andlaşmanın Yapıldığı Şartlarda Köklü Değişiklikler Olması .................. 70 3.2.14.5. Diplomatik veya Konsolosluk İlişkilerinin Kesilmesi ............................... 70 3.2.14.6. Andlaşmanın Sona Ermesi veya Andlaşma Hükümlerinin Askıya Alınmasının Hukuki Sonuçları .................................................................... 71 3.2.15. Türkiye’de Uluslararası Andlaşmaların Yapım Süreci ..................................... 72 3.3. Teamül – Uluslararası Örf ve Adet Hukuk- Yapılageliş Kuralları ............................. 74 3.4. Hukukun Genel İlkeleri .............................................................................................. 76 3.5. Doktrin (Öğreti) .......................................................................................................... 79 3.5.1. Doktrinlerin Tarihsel Gelişimi ............................................................................ 79 3.5.2. Doktrinlerin Uluslararası Hukuktaki Rolü .......................................................... 81 3.6. Mahkeme Kararları (İçtihat) ....................................................................................... 82 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ......................................................... 84 ÜLKE KAZANMA, KAYBETME USULLERİ VE TÜRKİYE'NİN SINIRLARI ... 85 4.1. Ülke Kazanma ve Kaybetme Usulleri ........................................................................ 86 4.2. Türkiye'nin Sınırları ................................................................................................... 89 4.2.1. Bulgaristan ve Yunanistan Sınırı ........................................................................ 89 4.2.2. Akdeniz ve Kıbrıs ............................................................................................... 92 4.2.3. Türkiye ve Yunanistan Arasındaki Adalar, Kıbrıs ve Deniz Alanlarının Hukuki Tahlili ..................................................................................................... 93 4.2.4. Hatay ve Suriye Sınırı ......................................................................................... 94 4.2.5. Musul-Kerkük Sorunu ve Irak Sınırı ................................................................... 95 4.2.6. İran Sınırı ............................................................................................................ 97 4.2.7. Türkiye ile Azerbaycan (Nahçıvan), Ermenistan ve Gürcistan Sınırı ................ 98 4.3. Toprak İhtilafları ve Egemenlik Uyuşmazlıklarına İlişkin Mahkeme Kararları ....... 100 4.3.1. Palmas Adası Davası (Hollanda – ABD) .......................................................... 101 4.3.2. Clipperton Adası Davası (Fransa – Meksika) ................................................... 102 4.3.3. Minquiers ve Ecrehos Davası (İngiltere-Fransa) ............................................... 103 4.3.4. Batı Sahara Davası (İstişari Görüş) ................................................................... 103 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ....................................................... 106 ULUSLARARASI DENİZ HUKUKU ......................................................................... 107 5.1. İç sular ...................................................................................................................... 110 5.2. Karasuları ................................................................................................................. 115 5.3. Takımada Suları ....................................................................................................... 119 5.4. Boğazlar ................................................................................................................... 120 5.5. Türk Boğazlarının Hukuki Statüsü ........................................................................... 122 5.5.1. Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ne Göre Boğazlardan Geçiş Rejimi................... 124 5.5.2. Montrö Boğazlar Rejimi’nin Uygulanmasında Yaşanan Sorunlar ................... 131 5.5.3 . Rusya-Ukrayna Savaşı ve Montrö Sözleşmesi’nin Uygulanması .................... 135 5.5.4. Genel Değerlendirme ........................................................................................ 136 5.6. Bitişik Bölge ............................................................................................................. 138 5.7. Balıkçılık Bölgesi ..................................................................................................... 139 5.8. Kıta Sahanlığı ........................................................................................................... 139 5.8.1. Kıta Sahanlığı Hukuki Rejimi ........................................................................... 141 5.8.2. Kıta Sahanlığının Sınırlandırılması ................................................................... 142 5.8.3. 1969 Kuzey Denizi Kıta Sahanlığı Davası ........................................................ 142 5.8.4. Libya-Malta Kıta Sahanlığı Davası ................................................................... 145 5.8.5. Maine Körfezi’ndeki Deniz Alanlarının Sınırlandırılması Davası: Kanada-ABD Kıta Sahanlığı Davası ................................................................. 146 5.8.6. Adaların Kıta Sahanlığı Üzerindeki Etkisi ........................................................ 147 5.9. Münhasır Ekonomik Bölge ....................................................................................... 148 5.9.1. Münhasır Ekonomik Bölge Tesis Eden Ülke Hangi Haklara Sahiptir? ............ 150 5.9.2. Karadeniz Özelinde Münhasır Ekonomik Bölge Sınırlandırılması ................... 151 5.9.3. Doğu Akdeniz ve Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) Tartışmaları ................. 152 5.10. Açık Deniz .............................................................................................................. 154 5.11. Uluslararası Deniz Yatağı ....................................................................................... 155 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ....................................................... 157 ULUSLARARASI HAVA HUKUKU .......................................................................... 159 6.1. Tanımı ve Tarihi Seyri.............................................................................................. 159 6.2. Ulusal ve Uluslararası Hava Sahasının Hukuki Statüsü ........................................... 160 6.3. Hava Sahasının Hukuki Rejimi ................................................................................ 162 6.4. Hava SahasınınTelekomünikasyon Amacıyla Kullanımı ......................................... 165 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ....................................................... 167 ULUSLARARASI UZAY HUKUKU .......................................................................... 169 7.1. Uzay Hukukunun Tarihi Gelişimi ............................................................................ 169 7.2. Uzayın Hukuki Statüsü ve Rejimi ............................................................................ 170 7.3. Uzayda Telekomünikasyon Faaliyetleri ................................................................... 173 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ....................................................... 174 İÇİŞLERİNE MÜDAHALE YASAĞI, MEŞRU MÜDFA, DEVLETLERİN EGEMEN EŞİTLİĞİ,KENDİ KADERİNİ TAYİN HAKKI, BM’İN UYGULADIĞI YAPTIRIMLAR ................................................... 175 8.1. İçişlerine Müdahale Yasağı ...................................................................................... 175 8.1.1. Karışmama İlkesinin İstisnai Durumları ........................................................... 180 8.1.2. Karışmama İlkesinden Doğan Uyuşmazlıkların Çözümü ................................. 181 8.1.3. Karışma Olarak Nitelendirilebilecek Eylemlerin Örnekler ............................... 182 8.2. Meşru Müdafaa......................................................................................................... 183 8.2.1. Uluslararası Toplumda Yaşanan Meşru Müdafaa Örnekleri ............................. 184 8.2.2. Önleyici Meşru Müdafa .................................................................................... 185 8.2.3. Bush Doktrini .................................................................................................... 186 8.3. Devletlerin Egemen Eşitliği İlkesi ............................................................................ 187 8.4. Kendi Kaderini Tayin Hakkı (Self- Determinasyon) ................................................ 188 8.5. BM’in Uyguladığı Yaptırımlar ................................................................................. 190 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ....................................................... 194 UYUŞMAZLIKLARIN ÇÖZÜMÜ, DİPLOMASİ, TAHKİM, YARGI, ULUSLARARASI ÖRGÜTLER VE BÖLGESEL ÇÖZÜMLER ............................ 195 9.1. Barışçıl Çözüm Yolu Olarak Diplomasi ................................................................... 196 9.1.1. Uzlaştırma ve Arabuluculuk ............................................................................. 196 9.1.2. Tahkim .............................................................................................................. 198 9.1.3. Mahkeme........................................................................................................... 199 9.1.4. Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM, International Criminal Court, ICC) ..... 200 9.2.Uluslararası Örgütler ve Bölgesel Çözüm Yolları ..................................................... 202 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ....................................................... 204 DEVLETİN SORUMLULUĞU, DİPLOMATİK HİMAYE VE HALEFİYET ...... 205 10.1. Devletin Sorumluluğu ............................................................................................ 206 10.2. Vatandaşlık, Çifte Vatandaşlık ............................................................................... 207 10.2.1. Diplomatik Himaye Hakkı .............................................................................. 209 10.2.2. Mahkeme Kararları ......................................................................................... 210 10.3. Uluslararası Hukukta Halef Olma .......................................................................... 214 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ....................................................... 217 DİPLOMATİK VE KONSOLOSLUK İLİŞKİLERİ ................................................. 219 11.1. Diplomatik İlişkiler ................................................................................................ 219 11.1.1. Diplomatik İlişkilerin Tanımı ve Tarihsel Gelişimi ........................................ 219 11.1.2. Diplomatik İlişkilerde Devletlerin Temsilcileri .............................................. 220 11.1.3. Diplomatik Dokunulmazlıklar ........................................................................ 224 11.1.4. Diplomatik Pasaportlar ve Vizeler: Uluslararası Andlaşmalar ve Uygulamalar ...................................................................................................... 226 11.1.5. Diplomatik İlişkilerin Sonlandırılması ............................................................ 228 11.2. Konsolosluk İlişkileri: Tanımı ve Kapsamı ............................................................ 230 11.3. Diplomatik ve Konsolosluk İlişkileri ile İlgili Güncel Konular ve Sorunlar .......... 231 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ....................................................... 234 ULUSLARARASI İNSAN HAKLARI VE İNSANCIL HUKUK ............................. 235 12.1.İnsan Hakları Alanında Yaşanan Gelişmeler ........................................................... 236 12.2. İnsan Hakları Konusunda BM Belgeleri................................................................. 239 12.2.1. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (İHEB, Universal Declaration of Human Rights, UDHR): .................................................................................... 239 12.2.2. Dine ve İnanca Dayalı Dayalı Hoşgörüsüzlüğün ve Ayrımcılığın Bütün Şekilleriyle Ortadan Kaldırılması Hakkında Bildiri ......................................... 241 12.2.3. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Sözleşme, BM İnsan Hakları Komitesi ..... 242 12.2.4. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ........ 244 12.2.5. Sömürge İdaresi Altındaki Ülkelere ve Halklara Bağımsızlık Verilmesine İlişkin Bildiri: 1514 Sayılı BM Genel Kurulu Kararı ...................................... 246 12.3. İnsancıl Hukuk ve Cenevre Sözleşmeleri ............................................................... 247 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik ........................................................ 253 SOYKIRIM SUÇU VE ERMENİ SOYKIRIM İDDİALARI .................................... 255 13.1. Soykırım Kavramı ve Suçu .................................................................................... 255 13.2. 1948 Tarihli Soykırımı Önleme ve Cezalandırma Sözleşmesi .............................. 257 13.3. Soykırım Suçunun Yargılanması ............................................................................ 259 13.4. Ermeni Soykırım İddiaları, Sürgün ve Tehcir ........................................................ 260 13.4.1. 1915-1916 Osmanlı Mahkemesi, Malta Sürgünleri ve İngiliz Kraliyet Başsavcılığı Kararı ............................................................................................ 263 13.5. Ermeni Soykırım İddialarına Karşı Ulusal ve Uluslararası Mahkeme Kararları ... 264 13.5.1. Avrupa Birliği Adalet Divanı Kararı ............................................................... 264 13.5.2. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararı ....................................................... 265 13.5.3. Fransa Anayasa Mahkemesi Kararları ............................................................ 267 13.6. Soykırım Suçu Konusunda Mahkeme Kararları ..................................................... 268 13.6.1. Srebrenitsa Soykırımı ve Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi Kararları ............................................................................................................ 268 13.6.2. Ruanda Soykırımı ve Ruanda Uluslararası Ceza Mahkemesi Kararları ......... 270 13.6.3. Roma Statüsü ve Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) ................................ 271 13.7. Mülteci, Sığınmacı, Göçmen .................................................................................. 272 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ....................................................... 275 ULUSLARARASI ÇEVRE HUKUKU ........................................................................ 277 14.1. 1987 Brundtland Raporu ........................................................................................ 278 14.2. Rio Sözleşmeleri ..................................................................................................... 279 14.2.1. BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ..................................................... 280 14.2.2. BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ................................................................ 281 14.2.3. BM Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi .......................................................... 282 14.3. 1997 Kyoto Protokolü ............................................................................................ 283 14.4. 2015 Paris Çevre Sözleşmesi .................................................................................. 285 14.5. Değerlendirme: Çevre Sözleşmelerinin Başarısı .................................................... 286 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik ........................................................ 288 ULUSLARARASI ÖRGÜTLER .................................................................................. 289 15.1. Milletler Cemiyeti ................................................................................................ 290 15.2. Birleşmiş Milletler (BM-United Nations) .............................................................. 291 15.3. Avrupa Konseyi (Council of Europe) ..................................................................... 294 15.4. Kuzey Atlantik Andlaşması Örgütü (NATO) ......................................................... 295 15.5. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) ...................................................... 297 15.6. İslam İşbirliği Teşkilatı........................................................................................... 299 15.7. Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT) ......................................................................... 300 15.8. Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (KEİ) ....................................................... 302 15.9. Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) .............................................................................. 303 15.10. Avrasyacı Örgütlenmeler (BDT, AEB, KGAÖ) ................................................... 306 15.10.1. Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ........................................................... 306 15.10.2. Avrasya Ekonomik Birliği (AEB) ................................................................. 307 15.10.3. Kolektif Güvenlik Andlaşması Örgütü (KGAÖ) .......................................... 308 15.11. Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT) ve Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) ....................................................................................................................... 308 15.12. Uluslararası Örgütlerde Karar Usulü .................................................................... 310 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ....................................................... 314 SİBER GÜVENLİK VE ULUSLARARASI HUKUK ............................................... 315 16.1. İnternetin Yapısına Dair Kısa Bir Değerlendirme ve Kavramsal Çerçeve ............. 317 16.1.1. İnternetin Yapısı .............................................................................................. 317 16.1.2. Kavramsal Çerçeve ......................................................................................... 318 16.2. Uluslararası Hukukun Siber Alana Uygulanması ................................................... 320 16.2.1. Uluslararası Hukuk Kaynaklarının Siber Faaliyetlere Yönelik Bağlayıcılığı 322 16.2.2. Siber Alanda Egemenlik ................................................................................. 323 16.2.3. Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanımı ve Siber Operasyonlar ................... 324 16.2.3.1. Kuvvete Başvurma Yasağı ....................................................................... 325 16.2.3.2. İnsancıl Hukuk ve Siber Saldırılar ........................................................... 327 16.3. Değerlendirme ........................................................................................................ 330 Çalışma Soruları / Örnek Sorular / Neler Öğrendik? ....................................................... 333 KAYNAKLAR ................................................................................................................ 335
